विश्व हेपाटाइटिस दिवस, २०२६
- दिवसको नाम: विश्व हेपाटाइटिस दिवस (World Hepatitis Day)
- मनाइने मिती: हरेक वर्ष जुलाई २८ (वि.सं. २०८३ को सन्दर्भमा श्रावन ११)
- जुलाई २८ नै किन?: नोबेल पुरस्कार विजेता वैज्ञानिक डा. बारुच ब्लमबर्ग (Dr. Baruch Blumberg) को जन्मदिनको सम्मानमा, जसले सन् १९६७ मा हेपाटाइटिस 'बी' भाइरस पत्ता लगाएका थिए र यसको पहिलो खोप विकास गरेका,
- सन् २०२६ को अन्तर्राष्ट्रिय नारा (Theme): "Hepatitis: Let’s break it down" (हेपाटाइटिसविरुद्धका सामाजिक भ्रम, डर र अवरोधहरूलाई चिर्दै सचेतना र उपचारको पहुँच विस्तार गर्ने सन्देश)
विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO) को प्रमुख तथ्याङ्क:
- प्रभावित जनसङ्ख्या: विश्वभर करिब ३२ करोड ५० लाख (325 Million) मानिसहरू हेपाटाइटिस 'बी' र 'सी' बाट ग्रसित
- अनभिज्ञता (Ignorance):
- रोगबाट ग्रसित १० जनामध्ये ९ जना (करिब ९०%) आफूलाई यो रोग लागेको विषयमा पूर्णतः अनभिज्ञ रहन्छन्,
- हेपाटाइटिस 'बी' सङ्क्रमित ९०% र हेपाटाइटिस 'सी' सङ्क्रमित ८०% मानिसहरूलाई रोगबारे थाहा नहुँदा नजानिकनै अरूमा सार्ने जोखिम रहन्छ,
- वार्षिक मृत्युदर: हेपाटाइटिस 'बी' र 'सी' को सङ्क्रमणका कारण विश्वभर हरेक वर्ष करिब १३ लाख (1.3 Million) मानिसको मृत्यु हुने गर्दछ,
- कलेजोको क्यान्सर: कलेजोको क्यान्सर (Liver Cancer) गराउन हेपाटाइटिस भाइरसको प्रमुख योगदान रहन्छ,
हेपाटाइटिसका प्रकार र सर्ने माध्यम (लोकसेवा आयोग MCQs का लागि अति महत्त्वपूर्ण)
| हेपाटाइटिस प्रकार | सर्ने मुख्य माध्यम (Transmission) | खोप (Vaccine) उपलब्ध | दीर्घकालीन (Chronic) असर |
| हेपाटाइटिस 'A' | दूषित खाना र पानी (Fecal-Oral Route) | छ | सामान्यतया हुँदैन |
| हेपाटाइटिस 'B' | सङ्क्रमित रगत, सुई, यौनसम्पर्क, आमाबाट बच्चामा | छ | हुन्छ (घातक) |
| हेपाटाइटिस 'C' | सङ्क्रमित रगत र सुई (मुख्यतः लागूऔषध प्रयोगकर्तामा) | छैन (औषधि छ) | हुन्छ (घातक) |
| हेपाटाइटिस 'D' | हेपाटाइटिस 'बी' भएका व्यक्तिलाई मात्र हुन्छ (Co-infection) | 'बी' को खोपले काम गर्छ | हुन्छ |
| हेपाटाइटिस 'E' | दूषित खाना र पानी (गर्भवतीका लागि बढी जोखिमपूर्ण) | छ (सीमित प्रयोग) | सामान्यतया हुँदैन |
यसलाई किन 'मौन महामारी' (Silent Epidemic) भनिन्छ?
- लक्षणविहीनता: यो रोग लागिसकेपछि कलेजो गम्भीर रूपमा खराब (Cirrhosis वा Cancer) नभएसम्म सुरुवाती अवस्थामा कुनै स्पष्ट लक्षणहरू देखिँदैनन्,
- बढी जोखिममा पर्ने समूह: बालबालिका, सीमान्तकृत समुदाय, लागूऔषध दुर्व्यसनी, एच.आइ.भी. सङ्क्रमित र प्रवासी श्रमिकहरू
रोकथाम, नियन्त्रण र नेपालको प्रयास (विषयगत प्रश्नका लागि)
- रोकथामका उपायहरू:
- जन्मनासाथ बालबालिकालाई हेपाटाइटिस 'बी' (Hepatitis B) विरुद्धको खोप (Pentavalent Vaccine अन्तर्गत) दिने,
- सुरक्षित यौनसम्पर्क र स्वच्छ खानेपानीको प्रयोग गर्ने,
- परीक्षण नगरिएको रगत र प्रयोग भइसकेको सुई/सिरिन्जको प्रयोग नगर्ने,
- नेपालमा चुनौतीहरू:
- स्वास्थ्य सेवामा सबैको सुलभ र सहज पहुँच नहुनु
- समाजमा व्याप्त भ्रम, डर र सामाजिक सङ्कोच (Stigma)
- समयमै स्क्रिनिङ (Screening) र परीक्षण गराउने बानीको कमी
