नेपाली चित्रकला र तिनका विशेषताहरू

नेपाली चित्रकला र तिनका विशेषताहरू

मानव सभ्यताको प्रारम्भिक चरणदेखि नै चित्रकला अस्तित्वमा आएको पाइन्छ। भाषा र लिपिको विकास हुनुअघि मानिसहरूले आफ्नो अनुभूति र अनुभव चित्रमार्फत व्यक्त गर्दथे। पाषाणकालका गुफा चित्रहरूले पनि यही कुरा प्रमाणित गर्छन्। संस्कृत साहित्यको युग र ऐतिहासिक कालमा पनि चित्रकला मानव विचार अभिव्यक्तिको माध्यमको रूपमा प्रयोग भएको देखिन्छ। नेपालमा चित्रकलाको सुरुवात कहिलेदेखि भयो भन्नेबारे स्पष्ट जानकारी छैन। प्रागैतिहासिक नेपालबारे अझै पनि विस्तृत अनुसन्धान आवश्यक छ। नेपालमा चित्रकलाको पहिलो लिखित प्रमाण धनवज्र बज्राचार्यले उल्लेख गरेका चाबहिलको अभिलेखमा पाइन्छ। सो अभिलेखमा "किन्नरी जातकका विषय कुँदिएको, धेरै चित्रले सजाइएको चैत्य निर्माण गरिएको" भन्ने उल्लेख छ।

चित्रकलाको इतिहास र विकास

चित्रकलाको इतिहास विश्वको प्राचीन गुफा चित्रकलासँग मिल्दोजुल्दो देखिन्छ। युरोपका रोम र एथेन्स तथा अफ्रिकाको मिश्रका गुफाहरूमा चित्रकलाका प्रमाणहरू भेटिएका छन्। हिन्दू धर्मशास्त्र रामायण र महाभारतकालमा चित्रकलाको विकास भएको उल्लेख छ — जस्तै राम वनवास गएका बेला शिल्पीहरूले उनको चित्र बनाएका थिए भन्ने प्रसङ्ग पाइन्छ। नेपालमा चित्रकलाको विकासमा भारतको प्रभाव रहेको विभिन्न विद्वान्हरूले मानेका छन्। लिच्छविकालका दरबारहरू चित्रले सजाइएको चिनियाँ यात्रुहरूले वर्णन गरेका छन्। काठ, कपडा, ताडपत्र, कागज आदिमा बनेका चित्रहरू समयसँगै नष्ट भएका कारण प्राचीन चित्रकलाका नमुना आज दुर्लभ छन्। तर, प्राचीन तथा मध्यकालीन नेपाली चित्रकलालाई निम्न तीन भागमा वर्गीकृत गर्न सकिन्छ:

१. ग्रन्थचित्र

सबैभन्दा पुराना चित्रकलाका नमुना बौद्ध ग्रन्थहरूमा भेटिन्छन्। हिन्दू देवीदेवताका चित्रहरू भने थोरै मात्रामा पाइन्छन्। यी चित्रहरू भारतको अजन्ता र एलोराका शैलीसँग मिल्दोजुल्दो देखिन्छन्। ग्रन्थचित्रलाई दुई प्रकारमा विभाजन गर्न सकिन्छ:

• गाताचित्र: ग्रन्थ ढाक्न प्रयोग गरिने काठको फल्याकमा बनाइएका चित्रहरू।

• पात्रचित्र: मूलपाठको दायाँ–बायाँ कथासँग मिलेर बनाइएका चित्रहरू।

प्रमुख ग्रन्थचित्रहरूमा पञ्चरक्षा, प्रज्ञापारमिता, हरिवंश पुराण, आदि उल्लेखनीय छन्। यी चित्रहरू अत्यन्त सूक्ष्म र कलात्मक रुपमा बनाइन्थे। मध्यकालमा बनेका उत्कृष्ट ग्रन्थचित्रहरूमा पञ्चरक्षा, विष्णुधर्मशास्त्र, हितोपदेश आदि प्रमुख छन्। यिनीहरूमा देवीदेवताहरू, कंस वध, कृष्ण जन्म जस्ता कथा चित्रित छन्। चित्रकारहरूले तत्कालीन वस्त्र र पहिचान झल्काउने प्रयास गर्थे — पुरुषहरूले धोती, महिलाले घाघरा–चोली, र पुरुषहरूको मुसलमानी शैलीको दाह्री आदि चित्रमा झल्काइन्थ्यो।

२. भित्तेचित्र

नेपालको भित्तेचित्रको सुरुवात कहिलेदेखि भयो भन्ने ठोस प्रमाण नभए पनि, यसको ऐतिहासिक विकास लिच्छविकालसम्म देखिन्छ। मल्लकालमा दरबार, मन्दिर र विहारका भित्तामा बनेका चित्रहरू आज पनि उत्कृष्ट नमुनाको रूपमा छन्।

उदाहरणका लागि:

• भक्तपुरको ५५ झ्याले दरबारमा रामायण, महाभारत, कृष्णलीला आदिका चित्र छन्।

• कुमारी घरमा मच्छिन्द्रनाथ, गणेश, भीमसेन आदिका चित्र र जयप्रकाश मल्लको मुगल शैलीमा बनाइएको ठूलो चित्र पाइन्छ।

• बाघभैरव मन्दिर (कीर्तिपुर) र हनुमानढोकाका चित्र पनि उल्लेखनीय छन्।

• **तलेजु मन्दिर (भक्तपुर)**मा कृष्ण र राधाको रमणीय चित्र छ।

यी चित्रहरूमा धार्मिक सहिष्णुता, तान्त्रिक प्रभाव, मुगल शैलीको प्रयोग, विविध रंग र रेखाको सौन्दर्य विशेषताका रूपमा देखिन्छ।

३. पौभाचित्र

कपडामा विशेष प्रविधिबाट बनाइने चित्रहरूलाई पौभाचित्र भनिन्छ। यी दुई विधामा पाइन्छन्:

• पट चित्र: बीचमा प्रमुख देवी–देवताको चित्र र वरपर अन्य देवता।

• मण्डल चित्र: बीचमा तान्त्रिक वा प्रतीकात्मक चिन्हहरू।

पौभाचित्रलाई नेपाली मौलिक शैलीको चित्रकला मानिन्छ। केही विद्वान्हरूका अनुसार यो नेपालमै उत्पत्ति भएको हो। लैनसिंह वाङ्देलले भने तिब्बती परम्पराबाट आयात भएको हुनसक्ने बताए। यस्ता चित्रहरू चीनमा निकै माग भएका कारण, नेपालमा व्यावसायिक रूपमा पनि बन्न थाले।

प्रसिद्ध नेपाली पौभाचित्रहरू:

• तेह्रौं शताब्दीको ‘अमिताभ’ पौभा (अमेरिकाको काउन्टी म्युजियममा)

• तेह्रौं शताब्दीकै ‘रत्नसम्भव’

• नेपाली संवत् ७२० को विष्णुमण्डल

• संवत् ५५६ को अमोघपास अवलोकितेश्वर

यी चित्रहरूमा धार्मिक सहिष्णुता, हिन्दू–बौद्ध परम्पराको समिश्रता, प्राकृतिक दृश्यहरूको चित्रण आदि पाइन्छ। १६औँ शताब्दीपछि तान्त्रिक शैलीको प्रभाव बढ्यो भने १८औँ शताब्दीपछि बनेका चित्रहरूमा ठूलो आँखा, उच्च नाक र लामो मुखाकृति देखिन्छ, जसलाई भारतीय प्रभाव मानिन्छ।

निष्कर्ष

नेपाली चित्रकला ऐतिहासिक, धार्मिक र सांस्कृतिक दृष्टिले महत्वपूर्ण सम्पदा हो। ग्रन्थचित्र, भित्तेचित्र र पौभाचित्रहरू नेपाली चित्रकलाका प्रमुख विधा हुन्। यी चित्रकलाहरूमा समय अनुसार विभिन्न शैली र प्रभाव देखिए तापनि, नेपाली मौलिकता र धार्मिक सहिष्णुताको गहिरो प्रभाव सधैं रहँदै आएको छ।