मध्यकालीन नेपाल (वि.सं. १८२५ – २००७)
मध्यकालीन नेपाल (वि.सं. १८२५ – २००७)
पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८२६ (सन् १७६८) मा नेपाल एकीकरणको पहिलो चरण पूरा गरेपछि यहाँ हिन्दू‑धर्मानुसार केन्द्रियृत राजतन्त्र चल्थ्यो। राजा (पछि राणा शासक) प्रशासनका सर्वेसर्वा थिए र आफ्ना प्रियपात्रलाई महत्त्वपूर्ण पदमा नियुक्त गर्ने प्रचलन थियो। कालान्तरमा राणाहरूले राजालाई शक्तिहीन बनाउँदै निरङ्कुश जहानियाँ शासन स्थापना गरे।
प्रमुख पद र पदाधिकारी
-
भर्दार (गुरु, चौतारिया, काजी, सरदार, खजाञ्ची, दरबार, द्वारे आदि)
-
प्रशासकीय पद : धर्माधikari, पूरोहित, कप्तान, मिर मुन्सी, वकिल, सुब्बा, डिठ्ठा, खरदार, मुखिया, कोतवाल, विचारी, दरोगा, तहबिलदार, उमेराओ, कोते जमदार आदि।
प्रशासनिक विशेषताहरू
-
कार्यपालिका, व्यवस्थापिका र न्यायपालिका अलग थिएनन्; सम्पूर्ण शक्ति राजा वा राणामा केन्द्रित थियो।
-
शासन सञ्चालनका लागि भर्दार सभा (सल्लाहकार निकाय) र दैनिक कामका लागि प्रशासनिक अड्डाहरू थिए।
-
गोरखा विजयमा साथ दिएका अर्याल, पाँडे, खनाल, पन्त, बोहरा र राणा (छ थर) लाई आरम्भदेखि नै उच्च अवसर दिइन्थ्यो। राणाकालपछि कुँवर (राणा), बस्नेत र थापा परिवारको वर्चस्व बलियो भयो।
महत्वपूर्ण सुधार तथा अभ्यासहरू
| संवत् / कालखण्ड | सुधार तथा निर्णय | सम्बद्ध शासक |
|---|---|---|
| वि.सं. १८२६ | सैनिक सेवामार्फत पजनी प्रणाली सुरु; युद्धमा वीरगति प्राप्त सैनिकका परिवारलाई सन्तान नहुर्किँदासम्म जग्गा (मरवट) | पृथ्वीनारायण शाह |
| वि.सं. १९५० | मुलुकलाई ३५ जिल्ला (तराई १२, पहाड २३) मा विभाजन; प्रत्येकमा बडाहाकिम नियुक्त | वीर शमशेर ज.ब.रा. |
| वि.सं. १९७४ | खड्ग निशान छाप प्रचलनमा | चन्द्र शमशेर ज.ब.रा. |
| (वर्ष निर्दिष्ट नभएको) | कार्यालय समय १० AM – ५ PM निर्धारण | देव शमशेर ज.ब.रा. |
| (—) | दौडाहा प्रथा सुरु गरी निरीक्षणमार्फत प्रशासन सुधार | वीर शमशेर |
| (—) | कर्मचारीलाई नगद ऋण उपलब्ध गराउने तेजारथ अड्डा स्थापना | रणोद्वीप सिंह |
| (—) | सरकारी सेवा प्रवेशमा चार‑पास परीक्षा अनिवार्य; तालिम प्रणाली प्रारम्भ | चन्द्र शमशेर |
| (—) | शनिबार बिदा, कार्यालय समय १० AM – ४ PM; scattered अड्डाहरूलाई एकीकृत गर्दै चार खाल अड्डा | भीम शमशेर |
| (—) | सैनिक द्रव्य कोष स्थापना; सैनिक र निजामतीलाई निवृत्तिभरण | जुद्ध शमशेर |
