नेपालका प्रमुख साहित्यिक पुरस्कारहरू
नेपालका प्रमुख साहित्यिक पुरस्कारहरू
१. मदन पुरस्कार
मदन पुरस्कार स्वर्गीय जनरल मदनशमशेर राणाको स्मृतिमा रानी जगदम्बाले स्थापना गर्नुभएको हो। यसको घोषणा वि.सं. २०१२ साल असोज १० गते गरिएको थियो भने वितरण भने २०१४ सालदेखि सुरु भएको हो। सुरुवातमा यस पुरस्कारको राशी ४ हजार रुपैयाँ र एक तोला सुन राखिएको थियो। पछि २०६१ सालदेखि राशी २ लाख बनाइएको थियो र २०७५ सालदेखि ४ लाख रुपैयाँ पुर्याइएको छ। वि.सं. २०३१ र २०३३ मा यो पुरस्कार कसैलाई पनि प्रदान गरिएको थिएन। मदन पुरस्कार हरेक वर्ष नेपाली भाषामा प्रकाशित उत्कृष्ट कृतिमध्ये एकलाई प्रदान गरिन्छ।
२. जगदम्बाश्री पुरस्कार
रानी जगदम्बाको स्वर्गारोहणपछि उहाँको पुण्य स्मृतिमा मदन पुरस्कार गुठीले वि.सं. २०४५ सालमा जगदम्बाश्री पुरस्कार स्थापना गरेको हो। सोही वर्ष नारायणगोपाल गुरुवाचार्यलाई यो पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो। सुरुमा यो पुरस्कारको राशी १ लाख रुपैयाँ थियो, अहिले ४ लाख रुपैयाँ प्रदान गरिन्छ। जगदम्बाश्री पुरस्कार नेपाली भाषा, संस्कृति, साहित्य लगायतका क्षेत्रमा उल्लेखनीय योगदान गर्ने व्यक्ति वा संस्थालाई दिइन्छ।
३. साझा पुरस्कार
साझा पुरस्कार साझा प्रकाशनद्वारा वि.सं. २०२६ सालमा स्थापना गरिएको हो। यो पुरस्कार साझा प्रकाशनले वर्षभरि प्रकाशित गरेका कृतिमध्ये उत्कृष्ट कृतिलाई प्रदान गरिन्छ। सर्वप्रथम भूपी शेरचनको कविता सङ्ग्रह "घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे" (वि.सं. २०२६) ले यो पुरस्कार प्राप्त गरेको थियो। हाल यो पुरस्कारको राशी ५१ हजार रुपैयाँ रहेको छ।
४. प्रज्ञा पुरस्कारहरू
प्रज्ञा पुरस्कारहरू नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानद्वारा प्रदान गरिन्छन्। प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको स्थापना वि.सं. २०१४ मा "नेपाल एकेडेमी ऐन २०१४" अनुसार भएको हो। पछि वि.सं. २०३१ मा "नेपाल राजकीय प्रज्ञा–प्रतिष्ठान" मा रूपान्तरण गरिएको थियो। गणतन्त्र स्थापनापछि २०६४ सालमा नयाँ ऐनद्वारा पुनः संरचित गरी अहिलेको नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठान बनेको हो। प्रज्ञा प्रतिष्ठानबाट निम्न पुरस्कारहरू प्रदान गरिन्छन्:
१. पृथ्वी प्रज्ञा पुरस्कार
नेपाल एकीकरणका नायक पृथ्वीनारायण शाहको नाममा स्थापना गरिएको यो पुरस्कार हरेक चार वर्षमा सिर्जनशील प्रतिभा वा विद्वानलाई प्रदान गरिन्छ।
२. नेपाल प्रज्ञा भाषा पुरस्कार
नेपालका भाषासम्बन्धी योगदान दिने भाषाविद्लाई हरेक दुई वर्षमा प्रदान गरिन्छ।
३. नेपाल प्रज्ञा सामाजिक शास्त्र, संस्कृति र दर्शन पुरस्कार
सामाजिक शास्त्र, संस्कृति वा दर्शनमा योगदान दिने विद्वानलाई हरेक दुई वर्षमा प्रदान गरिन्छ।
४. नेपाल प्रज्ञा नेपाली साहित्य पुरस्कार
सिर्जनशील नेपाली साहित्यकारलाई हरेक वर्ष प्रदान गरिन्छ।
५. नेपाल प्रज्ञा मातृभाषा साहित्य पुरस्कार (पहाड क्षेत्र)
पहाडमा बोलिने मातृभाषाको साहित्यमा योगदान दिने स्रष्टालाई हरेक वर्ष प्रदान गरिन्छ।
६. नेपाल प्रज्ञा मातृभाषा साहित्य पुरस्कार (तराई क्षेत्र)
तराईमा बोलिने मातृभाषाको साहित्यमा योगदान दिने स्रष्टालाई हरेक वर्ष प्रदान गरिन्छ।
