नेपाली भाषाको विकास र विस्तार

नेपाली भाषा भारोपेली भाषा परिवारअन्तर्गतको एक तत्सम भाषाको रूपमा पर्छ। यसको सम्बन्ध आधुनिक आर्य भाषासँग छ। नेपाली भाषा संस्कृत, प्राकृत र अपभ्रंश भाषाबाट विकास भएको मानिन्छ। प्राकृत र अपभ्रंश भाषाको एक उपशाखाबाट नेपाली भाषा उत्पन्न भएको भन्नेमा विद्वानहरू सहमत छन्। नेपाली भाषा सरकारी कामकाज, दैनिक प्रयोग, साहित्यिक सिर्जना, सञ्चारको माध्यम र सम्पर्क भाषाको रूपमा व्यापक रूपमा प्रयोग हुँदै आएको छ। यो भाषालाई सम्पर्क भाषा, शब्दावली भाषा, साहित्यिक अभिव्यक्तिको साधन, र समृद्ध भाषाको रूपमा लिइन्छ। भाषिक पुरातात्त्विक विशेषता र राजनीतिक घटनाक्रमका आधारमा नेपाली भाषाको विकासलाई तीन कालखण्डमा विभाजन गरिएको छः

(क) प्राथमिक चरण

(वि.सं. १०४० – १५४९)

यस कालको प्रमाणका रूपमा वि.सं. १०३८ मा लेखिएको दामुपाल अभिलेखलाई मानिन्छ। सप्तसिन्धु क्षेत्रदेखि हालको नेपालको क्षेत्रसम्म खसहरूको बसोबास थियो। भारतमा मोगल साम्राज्यको विस्तारक्रममा सम्भावित आक्रमण रोक्नका लागि हुम्लाका राजा नागराजले वि.सं. १०४० मा विशाल खस अधिराज्यको स्थापना गरेका थिए । नागराज खस नभई तिब्बती मूलका थिए भन्ने विभिन्न अभिलेख र इतिहासकारहरूको दाबी छ। उनका छोराहरूका नाम जस्तै “चाप”, “चापिल्ल”, “क्रासिचल्ल”, “क्राधिचल्ल”, “क्राचल्ल” आदि नामहरू तिब्बती र खस भाषाको मिश्रण भएको देखिन्छ। यद्यपि, जनसङ्ख्यामा खसहरूको बाहुल्य र प्रशासनमा उनीहरूको प्रयोगका कारण राजाहरू पनि खस भाषी बन्दै गएका थिए । यस अवधिमा सिजां (हालको जुम्ला) खसान प्रदेशको राजधानी थियो, र खसान तथा जडान प्रदेशहरूमा एकै भाषाको प्रयोग हुने भएकाले यस भाषालाई “सिजाली भाषा” भनिन्थ्यो। यही सिजाली भाषा पछि गण्डकीसम्म फैलिएर “पर्वते भाषा” का रूपमा चिनिन थाल्यो।

यस कालका केही प्रमुख भाषिक प्रमाणहरू:

• अशोकचल्लको दुल्लुको शिलालेख

• आदित्य मल्लको ताम्रपत्र

• गोरखाको ताघबाई गुम्बामा फेला परेको ताम्रपत्र

• पुण्य मल्लको ताम्रपत्र

(ख) मध्यकालीन चरण

(वि.सं. १५५० – १९५०)

राजा अभय मल्लको साम्राज्य विघटनपछि खस राज्य टुक्रिएपछि नेपाली भाषाको पुराना लक्षणहरू हराउँदै मध्यकालीन स्वरूप विकसित हुन थाल्यो । वि.सं. १५५५ मा धवकर्मठद्वारा लेखिएको "कार्बोरिक विवोष शाही" ताम्रपत्रको भाषा यस कालको मध्यकालीन नेपालीको उदाहरण हो । यस अवधिमा नेपाली भाषा पहाडी तथा तराई क्षेत्र हुँदै भारतको दार्जिलिङ, आसाम, र बर्मासम्म फैलियो। विभिन्न स्थानीय र विदेशी भाषाबाट शब्दहरू भित्रिए। गोरखा राज्यद्वारा सुरु गरिएको नेपाल एकीकरण अभियानले नेपाली भाषाको प्रयोग अझ व्यापक बनायो। यसरी नेपाली भाषा प्रशासनको माध्यम र राष्ट्रिय एकताको आधार बन्न पुग्यो। वि.सं. १८५५ मा शक्तिबल्लभले लेखेको “हास्यकदम्ब” र वि.सं. १९४८ मा मतेरामद्वारा लेखिएको “भानुभक्तको जीवनचरित्र” मध्यकालीन नेपाली भाषाका उत्कृष्ट उदाहरण हुन्।

(ग) आधुनिक चरण

(वि.सं. २०१५ – वर्तमान)

वि.सं. २०१५ मा गोरखापत्र को प्रकाशनसँगै नेपाली भाषाको आधुनिक चरण सुरु भएको मानिन्छ। त्यसपछि विभिन्न पत्रपत्रिका जस्तै:

• सुन्दरी (२०१९)

• माधवी (२०२२)
  ले भाषाको विकासमा विशेष योगदान पुर्‍याए।

रमणि आ.दी.को हलन्त बहिष्कार आन्दोलन, चन्द्रिका व्याकरणको प्रकाशन, प्रतिभाशाली लेखक र कविहरूको योगदानले भाषा अझ सशक्त हुँदै गयो । वि.सं. २०५० पछि शारदा पत्रिका र झरवार आन्दोलन जस्ता प्रयासहरूले नेपाली भाषालाई शुद्ध, जीवित र समृद्ध बनाउन प्रयास गरे। झरवार आन्दोलनले नेपाली शब्दको प्रयोगलाई प्राथमिकता दिँदै शुद्धता कायम गर्न योगदान पुर्‍यायो । वर्तमानमा प्रकाशित साहित्यिक तथा गैर-साहित्यिक कृतिहरू, शब्दकोश, व्याकरण, तथा विभिन्न भाषिक अभियानहरूले नेपाली भाषाको उच्च स्तरको विकास भएको संकेत गर्छ । नेपालको संविधानले राष्ट्रभाषाको मान्यता दिएको, भारतको संविधानको आठौँ अनुसूचीमा समावेश भएको, र विदेशीहरूले समेत नेपाली भाषाप्रति चासो देखाएको सन्दर्भले यसको अन्तर्राष्ट्रिय महत्त्व झल्काउँछ । सञ्चार, शिक्षा र प्रकाशन माध्यमहरू मार्फत नेपाली भाषाको लोकप्रियता र प्रयोग लगातार बढ्दो क्रममा छ। त्यसैले वर्तमान नेपाली भाषा स्थिर, मानक, र समृद्ध रूपमा स्थापित भएको देखिन्छ।