नेपालको e-Governance(‘इलेक्ट्रोनिक गभर्नेन्स’) परिदृश्य

‘इलेक्ट्रोनिक गभर्नेन्स’ वा जसलाई सामान्यतया ई-गभर्नेन्स भनिन्छ, सुशासन बढाउन सरकार र सार्वजनिक क्षेत्रका विभिन्न तहहरूमा वाइड एरिया नेटवर्क, इन्टरनेट र मोबाइल कम्प्युटिङ जस्ता सूचना र सञ्चार प्रविधिहरू (ICTs) प्रयोग गर्दछ। यद्यपि, ई-गभर्नेन्स र ई-गोवेर्न्मेंट छुट्टै शब्दहरू हुन् जसले अक्सर भ्रम पैदा गर्दछ।”ई-गोवेर्न्मेंट” भनेको नागरिक संलग्नता र प्रभावकारिता बढाउने लक्ष्यका साथ सरकारी कार्यहरू र प्रक्रियाहरू बृद्धि गर्न ICT को प्रयोग गर्ने प्रणाली हो, जबकि ई-गभर्नेन्सले नागरिकहरूलाई प्रदान गरिने सेवाहरूको दायरा र गुणस्तर बृद्धि गर्न ICT को प्रयोग गर्ने कार्यक्षमतालाई जनाउँछ। ।

पहिलो ई-गभर्नेन्स पहल सन् १९७२ मा चिलीमा सुरु भएको थियो। हाल, संयुक्त राष्ट्रको ई-गभर्नेन्स विकास सूचकांक (EDGI) मा सूचीबद्ध १९३ सदस्य राष्ट्रहरू छन्, जसले राष्ट्रिय वेबसाइटहरूको मूल्याङ्कन गर्दछ, सदस्य राष्ट्रहरूको आवश्यक सेवाहरूको वितरणमा ई-सरकार नीतिहरू र रणनीतिहरूको प्रभावकारिता। नेपाल हाल 193 सदस्य राष्ट्रहरू मध्ये 0.5117 अङ्कका साथ 125 स्थानमा छ, जुन अझै पनि अग्रणी देशहरूको तुलनामा कम छ।

यहाँ नेपालको सन्दर्भमा ई-गभर्नेन्सका फाइदाहरू एक-लाइन बुँदाहरूमा सूचीबद्ध छन्:

• सुव्यवस्थित प्रक्रियाहरू मार्फत प्रशासनिक दक्षता वृद्धि।
• पारदर्शिता अभिवृद्धि, भ्रष्टाचार न्यूनीकरण र जवाफदेहिता सुनिश्चित गर्ने ।
• विशेष गरी दुर्गम क्षेत्रका लागि सुधारिएको सेवा वितरण पहुँच।
• निर्णय लिने र प्रतिक्रियामा सक्रिय नागरिक संलग्नता।
• घटाइएको कागजी कार्य र भौतिक पूर्वाधार आवश्यकताहरूबाट लागत बचत।
• सूचित नीति निर्णयहरूको लागि डाटा-संचालित अन्तर्दृष्टि।
• सूचना, कानुन र सरकारी कागजातहरूमा सजिलो पहुँच।
• आपतकालीन र प्रकोपको समयमा द्रुत प्रतिक्रिया।
• सरलीकृत व्यापार प्रक्रियाहरू, लगानी र वृद्धि बढावा।
• डिजिटल च्यानलहरू मार्फत शिक्षा र जागरूकता।
• आधुनिकीकरण प्रयासहरू मार्फत सुधारिएको विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धा।

• ई-गभर्नेन्समा नेपाल सरकारको दृष्टिकोण:

२०१९ मा जारी गरिएको डिजिटल नेपाल फ्रेमवर्क (DNF) ले नेपालको ई-गभर्नेन्स परिदृश्यलाई सुदृढ पार्नको लागि विस्तृत रोडम्याप प्रदान गर्दछ। ढाँचाले एक बलियो डिजिटल शासन प्रणाली निर्माण गर्न सरकारी सार्वजनिक कुञ्जी पूर्वाधार (PKI), राष्ट्रिय परिचयपत्र, र महत्त्वपूर्ण दर्ता र भूमि दर्ता प्रक्रियाहरूको स्वचालन जस्ता विद्यमान पहलहरू प्रयोग गर्न आवश्यक छ भनी मान्यता दिन्छ। मुलुकमा केही प्रगति भए पनि विद्युतीय सरकारको गुरुयोजना अझै मस्यौदा चरणमा छ र अन्तरसञ्चालनशीलताको चिन्ता छ ।थप रूपमा, इ-गभर्नेन्सका लागि स्पष्ट कानूनी ढाँचा स्थापना गर्न नियामक उपायहरू राख्न आवश्यक छ। नेपाल सरकारले आफ्ना विद्युतीय (ई) सेवाहरुहरुको विकास र व्यवस्थापन गर्ने गरी विद्युतीय सुशासन आयोग गठन गरेको छ । विद्युतीय सुशासन आयोग (गठन तथा सञ्चालन) आदेश–२०७९ अनुसार आयोग स्थापना भएको हो । देशले आफ्नो ICT नीतिहरू विकास गर्नमा प्रगति गरेको छ, जसले राजनीतिक प्रतिबद्धताको हदसम्म संकेत गर्दछ। तर, राजनीतिक अस्थिरता र नेतृत्व, प्रतिबद्धता र समन्वयको अभाव नेपालमा ई-गभर्नेन्स कार्यान्वयनका तीन प्रमुख बाधाहरू हुन्। विभिन्न राजनीतिक स्वार्थका कारण अधिकारीको बारम्बार सरुवा र सरकारी निकायबीच समन्वय नहुनु जस्ता समस्या पनि छन् ।

• ई-गभर्नेन्स स्थापनामा नेपालको प्रयास:

एसियाली विकास बैंकले नेपाललाई सुशासन सुधार कार्यक्रम (२००१) मा सहयोग गरेको दुई दशक भइसकेको छ । सामान्य प्रशासन मन्त्रालयका तत्कालीन सहसचिव दीपेन्द्रबहादुर थापाले कागजविहीन सरकारको महत्व र औचित्यबारे अध्ययन प्रतिवेदन तयार पारेका थिए । नेपालले ई-गभर्नेन्सलाई सञ्चालन गर्न आवश्यक कानुनहरू पनि बनाएको छ। इलेक्ट्रोनिक लेनदेन ऐन 2006, जसले सैद्धान्तिक रूपमा “केही” सम्झौता र लेनदेनहरूको लागि डिजिटल हस्ताक्षरहरूलाई वैधानिक बनाउँछ, र सूचना प्रविधि छाता ऐन 2014 प्रमुख कानुनी सफलताहरू हुन्। IT नीति 2010, ICT नीति 2015, e-Governance मास्टर प्लान (eGMP) 2007 र eGMP-II 2015 र 10 वर्षीय गुरु योजना 2011, अन्य बीचमा, यी कानूनहरू पूरक थिए।

• सार्वजनिक सेवा प्रवाहमा अवरोध र कमि कमजोरी:

नेपाल सरकारले सरकारी सेवाको प्रशासन र निजामती कर्मचारी र बृहत् समाजबीचको सम्बन्धलाई सुधार गर्न ई-गभर्नेन्सको सुरुवात गरेको छ । सरकारले सेवा प्रवाहलाई सुव्यवस्थित बनाउन नागरिक एप ल्याएको थियो तर २०२१/२२ सम्ममा ६० वटा सेवा एकीकृत गर्ने लक्ष्यमा पुग्न सकेको छैन, किनभने अहिलेसम्म ४५ सेवा मात्र एकीकृत भएका छन् । यसका साथै तीनै तहका सरकारको चासो र प्रतिबद्धताको अभाव, सीमित लगानी, अपर्याप्त स्रोत परिचालन, प्रभावकारी आईसीटी नीति र आईसीटी क्षमतामा सुधार हुन नसक्नुजस्ता चुनौतीहरूले सरकारी सेवा प्राप्त गर्ने प्रक्रियालाई नागरिकका लागि कठिन बनाएको छ। स्मार्ट ड्राइभिङ लाइसेन्स, राष्ट्रिय परिचयपत्र, ई–पासपोर्ट जस्ता सेवाका लागि अनलाइन दर्ता प्रणाली स्थापना भए पनि उपभोक्ताले कार्यालयमा आफ्नो काम सुचारु गर्नका लागि लामो लाइनमा बसेर बिचौलियाको सहारा लिनुपर्ने बाध्यता छ । यसका साथै नागरिकले आवेदन दिएपछि बनेको स्मार्ट लाइसेन्स र राष्ट्रिय परिचयपत्र लिन एक वर्षभन्दा बढी कुर्नुपरेको छ ।

इन्टरनेटको बढ्दो प्रचलन र डाटाबाट चल्ने प्रचलन बढ्दै गएपछि सरकारले राष्ट्रिय परिचयपत्र, मतदाता परिचयपत्र र राहदानी जस्ता विभिन्न प्रयोजनका लागि नागरिकको व्यक्तिगत विवरण र बायोमेट्रिक जानकारीसहितको डाटा सङ्कलन गरिरहेको छ तर सरकारको स्पष्ट लगानीको बाबजुद IT पूर्वाधार खरिद गर्दा, क्षमता निर्माण, तालिम र दक्ष डाटा वैज्ञानिकहरू भर्तीमा उनीहरूको पक्षबाट प्राथमिकताको अभाव रहेको देखिन्छ। नेपालको खराब साइबर सुरक्षा रेकर्ड, र भर्खरै भारतमा आधार डाटा उल्लंघनले राष्ट्रिय परिचयपत्र डाटाको सुरक्षामा प्रश्न खडा गरेको छ। वास्तवमा त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा प्राविधिक तथा प्रणालीगत समस्याले बारम्बार अध्यागमन सेवा अवरुद्ध हुँदा यात्रुलाई असुविधा हुने र अन्तर्राष्ट्रिय उडान प्रभावित हुने गरेको छ ।