आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को बजेट
- बजेट जारी भएको मिति: यो बजेट वक्तव्य वि.सं. २०८३ साल जेठ १५ गते सार्वजनिक गरिएको,
- कसले जारी गरेको (प्रस्तुतकर्ता): नेपाल सरकारका अर्थमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्लेले यो बजेट जारी गरेका,
- कहाँ जारी गरिएको: अर्थमन्त्रीले सङ्घीय संसदको संयुक्त बैठकमा यो बजेट वक्तव्य प्रस्तुत गरेका,
आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को बजेटको कुल आकार र विनियोजन:
|
विनियोजनको शीर्षक
|
विनियोजन रकम
|
कुल बजेटको प्रतिशत
|
|---|---|---|
|
चालु खर्च
|
रू. १२ खर्ब ७० अर्ब ५८ करोड
|
५९.८%
|
|
पुँजीगत खर्च
|
रू. ४ खर्ब ३१ अर्ब १० करोड
|
२०.३%
|
|
वित्तीय व्यवस्था
|
रू. ४ खर्ब २२ अर्ब ६४ करोड
|
१९.९%
|
|
कुल बजेट विनियोजन
|
रू. २१ खर्ब २४ अर्ब ३४ करोड
|
१००%
|
आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को बजेटको आम्दानीका स्रोतहरू (स्रोत व्यवस्थापन)
|
आम्दानीको स्रोत
|
अनुमानित रकम (अर्ब र करोडमा)
|
|---|---|
|
राजस्व
|
रू. १४ खर्ब ०५ अर्ब ३१ करोड
|
|
वैदेशिक अनुदान
|
रू. ६१ अर्ब ७४ करोड
|
|
वैदेशिक ऋण
|
रू. २ खर्ब ४७ अर्ब २८ करोड
|
|
आन्तरिक ऋण
|
रू. ४ खर्ब १० अर्ब
|
|
कुल स्रोत (आम्दानी)
|
रू. २१ खर्ब २४ अर्ब ३४ करोड
|
आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को बजेट वक्तव्यअनुसार नेपालको संविधानको धारा ६० बमोजिम प्रदेश र स्थानीय तहलाई गरिने वित्तीय हस्तान्तरण (अनुदान)
|
अनुदानको शीर्षक
|
प्रदेश (रू. अर्बमा)
|
स्थानीय तह (रू. अर्बमा)
|
जम्मा (रू. अर्बमा)
|
|---|---|---|---|
|
वित्तीय समानीकरण अनुदान
|
६१ अर्ब ५० करोड
|
९० अर्ब २० करोड
|
१ खर्ब ५१ अर्ब ७० करोड
|
|
सशर्त अनुदान
|
३९ अर्ब ७२ करोड
|
२ खर्ब ०६ अर्ब ०८ करोड
|
२ खर्ब ४५ अर्ब ८० करोड
|
|
समपूरक अनुदान
|
४ अर्ब ६० करोड
|
८ अर्ब ९३ करोड
|
१३ अर्ब ५३ करोड
|
|
विशेष अनुदान
|
३ अर्ब ८२ करोड
|
९ अर्ब ४० करोड
|
१३ अर्ब २२ करोड
|
|
जम्मा अनुदान हस्तान्तरण
|
१ खर्ब ०९ अर्ब ६४ करोड
|
३ खर्ब १४ अर्ब ६१ करोड
|
४ खर्ब २४ अर्ब २५ करोड
|
- आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को बजेटले तय गरेका मुख्य समष्टिगत आर्थिक लक्ष्यहरू;
- आर्थिक वृद्धिदर: ७ % पुर्याउने,
- मुद्रास्फीति (मूल्य वृद्धि): ६ % भित्र सीमित राख्ने,
आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को बजेट मार्फत कर प्रणालीमा गरिएका मुख्य परिवर्तनहरू र सुधारहरू:
| क्रम. | मुख्य क्षेत्र | सुधार/सहुलियतको विषय | विस्तृत व्यवस्था |
| १. | व्यक्तिगत आयकरमा राहत | आयकर छुटको सीमा वृद्धि | करको बोझ घटाउन व्यक्तिगत आयकर छुटको सीमालाई दोब्बर गरी रू. १० लाख पुर्याइएको, |
| करको दरमा कटौती | व्यक्तिगत आयकरको अधिकतम दरलाई १० प्रतिशत विन्दुले कटौती गरिएको, | ||
| २. | भन्सार महसुल र अन्तःशुल्क | अन्तःशुल्क खारेजी | हाल ३६० वस्तुहरूमा लाग्दै आएको अन्तःशुल्क पूर्ण रूपमा खारेज गरिएको, |
| भन्सार तहमा कटौती | विद्यमान ११ तहको भन्सार दरलाई घटाएर ७ तहमा सीमित गरिएको, | ||
| कच्चा पदार्थमा सहुलियत | २७३ प्रकारका औद्योगिक कच्चा पदार्थको भन्सार दर तयारी मालवस्तुको भन्दा कम्तीमा एक तह न्यून हुने गरी घटाइएको, | ||
| एकीकृत हरित कर | भन्सार विन्दुमा संकलन हुने पूर्वाधार विकास कर, सडक मर्मत तथा सुधार दस्तुर जस्ता छरिएका करहरूलाई एकीकृत गरी "हरित कर" (Green Tax) मा समाहित गरिएको, | ||
| ३. | डिजिटल अर्थतन्त्र र भ्याट | डिजिटल भुक्तानीमा छुट | डिजिटल माध्यमबाट भुक्तानी गरी वस्तु वा सेवा खरिद गर्दा बील जारी हुँदाकै बखत उपभोक्ताले मूल्य अभिवृद्धि कर (VAT) मा १० प्रतिशत फिर्ता (Rebate) पाउने व्यवस्था गरिएको, |
| स्वचालित फिर्ता प्रणाली | मूल्य अभिवृद्धि कर फिर्ता गर्ने प्रणालीलाई पूर्ण रूपमा स्वचालित बनाइने, | ||
| ४. | लगानी र क्षेत्रगत कर सहुलियत | सूचना प्रविधि (IT) क्षेत्र |
|
| कृषि प्रशोधन उद्योग | कृषि प्रशोधन उद्योगलाई सुरुको १० वर्षसम्म पूर्ण रूपमा आयकर छुट दिइने, | ||
| पूँजीगत लाभकर | सूचीकृत कम्पनीहरूको धितोपत्र बिक्री गर्दा लाग्ने पूँजीगत लाभकरलाई अन्तिम कर हुने व्यवस्था मिलाइएको, | ||
| सिनेमा हल | महानगर र उपमहानगर बाहेकका क्षेत्रमा खुल्ने नयाँ सिनेमा हललाई सुरुको १० वर्षसम्म पूर्ण आयकर छुट दिइने, | ||
| ५. | कर प्रशासन र विवाद समाधान | विवाद समाधान योजना | लामो समयदेखि अल्झिएका कर विवाद सुल्झाउन विशेष छुट र सहुलियत योजना ल्याइएको, |
| मुद्दा फिर्ता र जरिवाना मिनाहा | अदालतमा विचाराधीन रहेका कर विवादमा निर्धारित करको १ प्रतिशत थप गरी बुझाएमा मुद्दा फिर्ता लिई बाँकी शुल्क, जरिवाना र ब्याज मिनाहा हुने व्यवस्था गरिएको, | ||
| राजस्व अनुसन्धान विभाग खारेजी | राजस्व अनुसन्धान विभागलाई खारेज गरी यसका कार्यहरू विषयगत निकायहरूबाटै सम्पादन हुने व्यवस्था मिलाइने, | ||
| ई-एसेसमेन्ट (e-Assessment) | कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) को प्रयोग गरी जोखिममा आधारित कर अनुसन्धान तथा परीक्षणका लागि ई-एसेसमेन्ट (e-Assessment) पद्धतिको विकास गरिने, |
आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को बजेटमा विभिन्न क्षेत्रहरूका लागि गरिएको विनियोजन र कार्यक्रमका मुख्य विशेषताहरू:
| क्रम. | क्षेत्र | विवरण |
| १. | सडक पूर्वाधार र यातायात |
|
| २. | ऊर्जा र जलविद्युत् |
|
| ३. | शिक्षा र खेलकुद |
|
| ४. | स्वास्थ्य र खानेपानी |
|
| ५. | कृषि, वन र भूमि व्यवस्थापन |
|
| ६. | सूचना प्रविधि र आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) |
|
| ७. | पर्यटन र संस्कृति |
|
| ८. | सामाजिक सुरक्षा र कर्मचारी सुविधा |
|
मन्त्रालयगत बजेट विनियोजन तालिका (आ.व. २०८३/८४)
|
मन्त्रालय / निकाय
|
विनियोजन रकम (रु. लाखमा)
|
कुल बजेटको हिस्सा (%)
|
|---|---|---|
|
पूर्वाधार विकास मन्त्रालय
|
३,०२,८३,५२
|
१४.२६%
|
|
शिक्षा तथा खेलकुद मन्त्रालय
|
२,१८,३०,५०
|
१०.२८%
|
|
महिला, बालबालिका, सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालय
|
१,२२,६१,४३
|
५.७७%
|
|
ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिंचाइ मन्त्रालय
|
१,१४,०२,८२
|
५.३७%
|
|
गृह मन्त्रालय
|
१,०८,३२,९३
|
५.१०%
|
|
स्वास्थ्य तथा खाद्य स्वच्छता मन्त्रालय
|
९६,४३,६३
|
४.५४%
|
|
अर्थ मन्त्रालय
|
८४,७३,५८
|
३.९९%
|
|
कृषि, वन तथा वातावरण मन्त्रालय
|
७३,१२,२१
|
३.४४%
|
|
रक्षा मन्त्रालय
|
६४,९६,७५
|
३.०६%
|
|
भूमि व्यवस्था, संघीय मामिला तथा सा. प्र. मन्त्रालय
|
१४,९४,२४
|
०.७०%
|
|
संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय
|
१०,५३,९२
|
०.५०%
|
|
उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्रालय
|
९,३४,७४
|
०.४४%
|
|
परराष्ट्र मन्त्रालय
|
८,७३,८२
|
०.४१%
|
|
प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालय
|
७,४८,५२
|
०.३५%
|
|
सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालय
|
५,९३,६०
|
०.२८%
|
|
विज्ञान, प्रविधि तथा नवप्रवर्तन मन्त्रालय
|
४,००,०४
|
०.१९%
|
|
युवा, श्रम तथा रोजगार मन्त्रालय
|
३,६२,६६
|
०.१७%
|
|
संवैधानिक अङ्ग तथा अन्य निकायहरू
|
१६,२३,४१
|
०.७६%
|
आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को बजेट वक्तव्यमा सुशासन र प्रशासनिक सुधारका सम्बन्धमा घोषणा गरिएका विस्तृत व्यवस्था र कार्यक्रमहरू:
| क्रम. | सुशासन र प्रशासनिक क्षेत्र | विवरण |
| १. | प्रशासनिक पुनर्संरचना र लागत न्यूनीकरण |
|
| २. | राष्ट्रसेवक कर्मचारीको सुविधा र क्षमता विकास |
|
| ३. | डिजिटल सुशासन र सार्वजनिक सेवा प्रवाह |
|
| ४. | सुशासन र भ्रष्टाचार नियन्त्रण |
|
| ५. | कानूनी शासन र न्यायिक सुधार |
|
| ६. | वित्तीय सङ्घीयता र अन्तर-तह समन्वय |
|
| ७. | राष्ट्रिय सुरक्षा र कूटनीतिक सुधार |
|
आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को बजेटका नवीनतम र विशेष कार्यक्रमहरू:
|
क्रम.
|
क्षेत्र
|
कार्यक्रमको नाम
|
मुख्य विशेषता र उद्देश्य
|
|---|---|---|---|
|
१.
|
प्रविधि र एआई
|
सार्वभौम एआई कम्प्युट केन्द्र
|
एआई स्टार्टअपहरूलाई सहुलियतपूर्ण कम्प्युट क्षमता उपलब्ध गराउने उदेश्यले काठमाडौंको स्यूचाटारमा स्थापना गरिने,
|
|
एआई फेलोसिप
|
विदेशमा रहेका १५ जना प्रख्यात नेपाली एआई शोधकर्ताहरूलाई स्वदेश फर्काएर योगदान गराउन विशेष फेलोसिप प्रदान गर्ने,
|
||
|
नेपाललाई "Tech Hub" बनाउने
|
नेपाल टेलिकमको थप शेयर बिक्री गरी प्राप्त रकम नेपाललाई प्रविधि केन्द्रको रूपमा विकास गर्न लगानी गर्ने,
|
||
|
२.
|
अर्थ तथा लगानी
|
Sovereign Wealth Fund (सार्वभौम राष्ट्रिय कोष)
|
वैदेशिक मुद्रा सञ्चितिको उपयोग गरी मुलुकको हितमा लगानी गर्न यो कोष सञ्चालनमा ल्याइने।
|
|
मातृभूमि कोष
|
इन्धन भण्डारण र एआई फ्याक्ट्री जस्ता रणनीतिक आयोजनामा लगानी गर्न यो कोष स्थापना गरिने,
|
||
|
लगानी एक्सप्रेस
|
कम्पनी दर्तादेखि भिसा आवेदनसम्मका सेवा ३ महिनाभित्र स्वचालित (Automated Route) प्रणालीबाट प्रदान गर्ने,
|
||
|
३.
|
कर र वित्तीय सुधार
|
डिजिटल भुक्तानी प्रोत्साहन
|
डिजिटल माध्यमबाट भुक्तानी गर्दा उपभोक्ताले बिल जारी हुँदाकै बखत VAT मा १० प्रतिशत फिर्ता (Rebate) पाउने,
|
|
राष्ट्रिय सम्पत्ति व्यवस्थापन कम्पनी
|
बैंकिङ क्षेत्रको खराब कर्जा र गैर-बैंकिङ सम्पत्तिको प्रभावकारी व्यवस्थापन गर्न २०८३ पुसभित्र स्थापना गरिने,
|
||
|
४.
|
प्रादेशिक विकास
|
आर्थिक चतुर्भुज (Quadrangles)
|
मध्य-मधेश, कर्णाली र गण्डकी क्षेत्रलाई कृषि, जडीबुटी र पर्यटनका विशिष्ट "ग्रो-पोल (Grow-pole)" का रूपमा विकास गर्ने,
|
|
शालिग्राम पथ
|
त्रिवेणी, देवघाट, रुरु, कागबेनी र मुक्तिनाथलाई एकीकृत गरी धार्मिक पर्यटन मार्गका रूपमा विकास गर्ने,
|
||
|
५.
|
सामाजिक सुरक्षा
|
"सक्नेले छोडौँ, नसक्नेलाई जोडौँ"
|
आर्थिक रूपमा सक्षम नागरिकलाई सामाजिक सुरक्षा भत्ता स्वेच्छिक रूपमा त्याग्न प्रोत्साहित गर्ने राष्ट्रिय अभियान,
|
|
बालपोषण भत्ता वृद्धि
|
दलित बालबालिकाको बालपोषण भत्ता दोब्बर गरी मासिक रू. १,००० पुर्याइएको,
|
||
|
६.
|
जनस्वास्थ्य
|
निःशुल्क क्यान्सर उपचार
|
सरकारी अस्पतालहरूमा बालबालिकामा हुने क्यान्सरको सम्पूर्ण उपचार निःशुल्क गर्ने व्यवस्था,
|
|
औषधि नियमन
|
औषधि र स्वास्थ्यजन्य सामग्रीको गुणस्तर सुनिश्चित गर्न "खाद्य तथा औषधि प्रशासन (Food and Drug Adminstration)" स्थापना गरिने,
|
||
|
७.
|
ऊर्जा र यातायात
|
हरित हाइड्रोजन पाइलट आयोजना
|
हेटौंडामा २.५ मेगावाटको हरित हाइड्रोजन प्लान्ट व्यावसायिक उत्पादनका लागि सुरु गरिने,
|
|
ब्लु बस (Blue Bus)
|
महिलाहरूको सुरक्षित आवागमनका लागि सिसि क्यामेरासहितको आधुनिक बस सेवा सञ्चालन गरिने,
|
||
|
८.
|
सुशासन
|
Digital Time Card (डिजिटल समय कार्ड)
|
सरकारी कार्यालयहरूमा सेवा प्रवाहको सुनिश्चितताका लागि "Digital Time Card (डिजिटल समय कार्ड)" लागू गरिने,
|
|
शासकीय नवप्रवर्तन चुनौती कोष
|
सङ्घीयता सुदृढीकरण र स्थानीय तहमा सेवा सुधारका लागि नयाँ अवधारणा अन्तर्गत यो कोष स्थापना गरिने,
|
आर्थिक वर्ष २०८२/८३ र २०८३/८४ को बजेटको कुल आकार, विनियोजन र आम्दानीका स्रोतहरूको तुलनात्मक विवरण:
बजेट विनियोजन (खर्च) को तुलनात्मक तालिका:
|
विनियोजन शीर्षक
|
आ.व. २०८२/८३ (विनियोजन)
|
आ.व. २०८३/८४ (विनियोजन)
|
|---|---|---|
|
चालु खर्च
|
रू. ११ खर्ब ८० अर्ब ९८ करोड
|
रू. १२ खर्ब ७० अर्ब ५८ करोड
|
|
पुँजीगत खर्च
|
रू. ४ खर्ब ७ अर्ब ८९ करोड
|
रू. ४ खर्ब ३१ अर्ब १० करोड
|
|
वित्तीय व्यवस्था
|
रू. ३ खर्ब ७५ अर्ब २४ करोड
|
रू. ४ खर्ब २२ अर्ब ६४ करोड
|
|
कुल बजेटको आकार
|
रू. १९ खर्ब ६४ अर्ब ११ करोड
|
रू. २१ खर्ब २४ अर्ब ३४ करोड
|
- कुल वृद्धि: आगामी आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को बजेट अघिल्लो वर्षको विनियोजनको तुलनामा करिब रू. १.६० खर्ब (८.१६ प्रतिशत) ले वृद्धि भएको,
स्रोत व्यवस्थापन (आम्दानी) को तुलनात्मक तालिका:
|
आम्दानीको स्रोत
|
आ.व. २०८२/८३ (अनुमान)
|
आ.व. २०८३/८४ (लक्ष्य)
|
|---|---|---|
|
राजस्व
|
रू. १३ खर्ब १५ अर्ब
|
रू. १४ खर्ब ५ अर्ब ३१ करोड
|
|
वैदेशिक अनुदान
|
रू. ५३ अर्ब ४५ करोड
|
रू. ६१ अर्ब ७४ करोड
|
|
वैदेशिक ऋण
|
रू. २ खर्ब ३३ अर्ब ६६ करोड
|
रू. २ खर्ब ४७ अर्ब २८ करोड
|
|
आन्तरिक ऋण
|
रू. ३ खर्ब ६२ अर्ब
|
रू. ४ खर्ब १० अर्ब
|
|
कुल स्रोत (आम्दानी)
|
रू. १९ खर्ब ६४ अर्ब ११ करोड
|
रू. २१ खर्ब २४ अर्ब ३४ करोड
|
- समग्रमा बजेटको स्रोत अघिल्लो वर्षको तुलनामा ८.१६ प्रतिशतले वृद्धि भएको,