प्रागैतिहासिक (Pre-Historic) नेपालको खोज

• प्रागैतिहासिक संस्कृतिले लेखनको विकास हुनु अघिको अवधिका सांस्कृतिक अभ्यासहरू र कलाकृतिहरूलाई जनाउँछ।
• प्रागैतिहासिक समयको अध्ययनका लागि विभिन्न क्षेत्रका विशेषज्ञहरू समावेश गरी अन्तर-विषय टोली कार्य चाहिन्छ।
• प्रागैतिहासिक संस्कृतिको लक्ष्य विश्लेषण र वैध निष्कर्षहरू मार्फत पुरातन मानवहरूको जीवन र संस्कृतिहरूमा अन्तरदृष्टि प्राप्त गर्नु हो।
• नेपालमा प्रागैतिहासिक संस्कृतिको अध्ययन प्रारम्भिक चरणमा छ, विविध भौगोलिक क्षेत्रहरू र देशका सम्भावित प्रागैतिहासिक स्थलहरूको सीमित ज्ञानका साथ।
• नेपालमा प्रागैतिहासिकमा रुचि १९६०को दशकमा सुरु भयो, ढुङ्गा औजारहरूको अन्वेषण र सङ्कलनमा स्थानीय र विदेशी विद्वानहरूको संलग्नताको साथ।
• सन् १९८० मा एउटा महत्त्वपूर्ण खोज बुटवलको तिनाउ खोला नजिकै करिब ११ मिलियन (Million) वर्ष पुरानो प्रारम्भिक होमिनिड रामापिथेकस (Ramapithecus)को दाँतका टुक्राहरू फेला परेको थियो। यो आविष्कारले राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय रुपमा ध्यानाकर्षण गरायो ।
• दाङ–देउखुरी उपत्यकाका नदी टेरेस र मुस्ताङ क्षेत्रका उच्च हिमाली गुफालाई केन्द्रमा राखेर पछिल्ला वर्षहरूमा वैज्ञानिक अन्वेषण र उत्खनन भइरहेको छ ।
• जर्मनीको इभलाङ्गेन युनिभर्सिटीका गुड्रुन कोर्भिनस(Gudrun Corvinus)ले नेपालको पश्चिमी भागको हिमाली क्षेत्रमा पर्ने शिवालिकमा २० वर्षसम्म फिल्ड वर्क गरेका थिए। उनले आफ्नो अन्वेषणको नतिजा प्रकाशित गरिन्, जसमा प्रागैतिहासिक औजारहरूको वैज्ञानिक विवरण र विश्लेषण, साथै पश्चिमी नेपालमा फस्टाएको संस्कृतिहरूको कालक्रमिक अनुक्रम समावेश थियो।

• जर्मनीको युनिभर्सिटी अफ कोलोनकी एन्जेला साइमन(Angela Simon )ले हाई माउन्टेन पुरातत्वमा नेपाल-जर्मन परियोजनाको नेतृत्व गरेकी थिइन्। यस परियोजनाले गुफा दफनहरूमा विभिन्न कलाकृतिहरू र कंकाल अवशेषहरू फेला पारेको छ जसमा बहु-मंजिला गुफा प्रणाली रहेको छ। यी खोजहरूसँग सम्बन्धित प्रागैतिहासिक संस्कृति लगभग ८१० ईसा पूर्वमा रहेको थियो। यी महत्त्वपूर्ण आविष्कारहरूले नेपालको विभिन्न पारिस्थितिक क्षेत्रहरूमा प्रागैतिहासिक संस्कृतिहरूको विकासलाई अझ राम्रोसँग बुझ्न योगदान पुर्‍यायो।
• नेपालको भौगोलिक विशेषताहरू, घना जंगलहरू, नदी किनारहरू, उपत्यकाहरू, चट्टानहरूको आश्रयस्थलहरू, र चुनढुङ्गाका गुफाहरू, प्रारम्भिक होमिनिड(Homonids)हरूको लागि एक आदर्श वातावरण प्रदान गर्दछ। यस क्षेत्रका स्रोतहरूले पहिलो ढुङ्गा युग संस्कृतिको विकासलाई समर्थन गर्यो।
• अन्तिम हिमनदी अवधि अघि जलवायु अवरोधहरूले प्रागैतिहासिक मानवहरूको आन्दोलनलाई सीमित गरेको हुन सक्छ। हावापानी अनुकूल बन्दै गएपछि शिवालिक पहाडहरूमा प्रागैतिहासिक पेशाहरू उल्लेखनीय रूपमा बढेका छन्।
• पुरापाषाण कालमा, प्रारम्भिक हात कुल्हाडी भएको ठाउँको अभावका कारण नेपालमा जनघनत्व कम थियो।
• गुड्रुन कोर्भिनस(Gudrun Corvinus)ले अचेउलियन(Acheulian) प्रकारका राम्रा शैलीका प्रारम्भिक हात कुल्हाडी र द्विफेसियल औजारहरू पत्ता लगाएर नेपालको सन्दर्भमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍यायो। क्वार्टजाइटबाट बनेका यी औजार नवलपरासी जिल्लाको सातपाटीमा फेला परेका हुन् ।
• गुड्रुन कोर्भिनसले दाङ-देउखुरी उपत्यकाको गदारी, भ्राकुटी र अर्जुन खोला टेरेसलगायत नेपालका विभिन्न पुरापाषाण (Palaeolithic)स्थानहरूमा अन्वेषणहरू गरे। उनको अनुसन्धानले नेपालको ती क्षेत्रहरूमा प्रागैतिहासिक मानव पेशाको व्यापक बुझाइमा योगदान पुर्‍यायो। उनको खोजको आधारमा सतपाटीलाई पश्चिमी नेपालको सबैभन्दा पुरानो प्रागैतिहासिक बस्तीको रूपमा पहिचान गरिएको थियो।
• मेसोलिथिक(Mesolithic) कालदेखि औजार संयोजनहरूको अनुपस्थितिको कारणले नेपालमा पुरापाषाण र नवपाषाण (Palaeolithic and Neolithic) युगको बीचमा एउटा उल्लेखनीय खाली अवधि अवस्थित छ।

• महोत्तरी जिल्लाको पाटु गाउँ र दाङ-देउखुरी उपत्यकामा मेसोलिथिक-ब्याक्रोलिथिक (Mesolithic-macrolithic) उद्योगहरू पत्ता लगाएर गुड्रुन कोर्भिनसले यस खाडललाई पुरा गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए। यो खोजले नेपालको प्रागैतिहासिक कालको अन्तराललाई प्रभावकारी रूपमा बन्द गर्छ।
• पश्चिमी नेपालले तुलनात्मक रूपमा सानो भौगोलिक क्षेत्रमा विभिन्न सांस्कृतिक अवधिहरूबाट धेरै पुरातात्विक खोजहरू प्राप्त गरेको छ। विविध खोजहरूको यो संचयले यस क्षेत्रमा गहन प्रागैतिहासिक मानव पेशाको धारणालाई समर्थन गर्दछ।
• पछिको नियोलिथिक (Neolithic) अवधिले पुरातात्विक परिदृश्यमा परिवर्तन देख्यो, किनकि नियोलिथिक उपकरणहरूले प्यालेओलिथिक र मेसोलिथिक अवधिहरूको तुलनामा ठूला क्षेत्रहरू समेटेको थियो। यस विस्तारले संकेत गर्दछ कि हिमनदी पछिको अनुकूल मौसमले शिवालिक र महाभारत पर्वत श्रृंखलाहरूमा नवपाषाण समुदायहरूको लागि गतिशीलता बढेको छ।
• विद्वानहरूले प्रस्ताव गर्छन् कि नाग जनजातिहरू, शिकार-भेला गर्ने जीवनशैलीमा संलग्न, नेपालको हिमालय पहाडी क्षेत्रमा देखा पर्ने प्रारम्भिक आदिम समूहहरूमध्ये थिए।
• नेपालका विभिन्न भागहरूबाट सङ्कलन गरिएका नियोलिथिक कलाकृतिहरू मुख्यतया सतही खोजहरू हुन्, तर तिनीहरूको निरन्तर विशेषताहरूले नेपालमा नियोलिथिक बस्तीहरूको प्रमाणलाई प्रमाणित गर्दछ।
• हिमनदी पछिको मौसमी अवस्थाले नियोलिथिक जनसङ्ख्यालाई शिवालिक र महाभारत पर्वत शृङ्खलाहरूमा व्यापक क्षेत्रहरू पार गर्न अनुमति दिन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो।
• कालान्तरमा, नेपालमा नवपाषाण युगको जनसङ्ख्याले नयाँ आर्थिक उत्पादन मोड सुरु गर्न वन वातावरणको फाइदा उठाउँदै पशुपालन र खेती गर्ने अभ्यासहरू अपनाए।

• मुस्ताङ क्षेत्रका अग्ला हिमालहरूमा चिहान र बस्ती गुफाको खोजले प्रागैतिहासिक परिदृश्यमा ठूलो परिवर्तन ल्यायो।
• मुस्ताङ जिल्लाको चोखोपानी, मेब्राक र फुड्जेलिङ जस्ता स्थानहरूमा मानव निर्मित गुफाहरूले धेरै कंकालका अवशेषहरू र विभिन्न कालखण्डका सांस्कृतिक कलाकृतिहरूको पर्याप्त सङ्कलन गरेका छन्।

उत्खनन र व्यापक अनुसन्धान, एकीकृत परिप्रेक्ष्यमा पुगेर, नेपालको सन्दर्भमा मानव उत्पत्ति, विकास र बसाइँसराइको वरपरका रहस्यहरू पत्ता लगाउने सम्भाव्यता राख्छ। अन्तरविषय दृष्टिकोणहरू अंगाल्दा नेपालमा मानव प्रागैतिहासिक अनुभवको सम्पूर्णतालाई प्रकाश पार्नेछ, विभिन्न पक्षहरूमा प्रकाश पार्नेछ।