वन
कुनै ठाउँको भू–धरातल, हावापानी, माटो आदिले त्यहाँको वनस्पतिलाई प्रत्यक्ष रूपमा प्रभाव पार्छन् । हावापानी र वनस्पतिबीच आपसी निर्भरता हुन्छ । नेपालको वातावरणीय संरक्षण र सन्तुलनमा वनसम्पदाको महत्वपूर्ण भूमिका छ ।
सन् २०२४ मा नेपालको कुल भूभागको ४६.०८ प्रतिशत भाग वन क्षेत्रले ढाकेको छ ।
-
सन् १९९० मा वन क्षेत्र ३९.६% थियो ।
-
सन् २०१५ मा ४४.७४% पुगेको थियो ।
-
सन् २०१९ मा ४५.३१% पुगेको थियो ।
-
हाल (सन् २०२४) मा ४६.०८% पुगेको छ ।
हाल नेपालमा:
-
वन क्षेत्रफल = ६३,९९,३४१ हेक्टर
-
झाडी/बुट्यान क्षेत्रफल = ३,९७,९१६ हेक्टर
-
वन ४३.३८% र झाडी/बुट्यान २.७०% गरी कुल ४६.०८% भूभागमा वनस्पति छ ।
परम्परागत रूपमा खाना पकाउन दाउराको प्रयोग हुने गर्थ्यो, तर अहिले ग्यास प्रयोग बढेकाले र बाँझो जमिनमा पुनः वनस्पति फस्टाउँदा वन क्षेत्र विस्तार भएको देखिन्छ ।
नेपालको वनस्पतिको वर्गीकरण
नेपालको भू–धरातल र वनजंगलको विविधताका आधारमा वनस्पतिलाई पाँच प्रमुख समूहमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छः
(क) उष्णप्रदेशीय सदाबहार जंगल
-
स्थान: तराई, भावर, दून, चुरे पर्वतको १,२०० मि. सम्म
-
विशेषता: पर्याप्त गर्मी र वर्षा हुने, अग्ला, मोटा, बलिया र सधैं हरिया रुख।
-
प्रमुख वनस्पति: साल, सिसौ, खयर, सिमल, साँवे, ढड्डी, गाँज आदि।
-
वन्यजन्तु: हात्ती, गैँडा, बाघ, भालु, मृग आदि।
-
महत्व: आर्थिक तथा जैविक दृष्टिले अति महत्वपूर्ण।
(ख) समशीतोष्ण पतझर जंगल
-
स्थान: १,२०० – २,१०० मि., चुरेको माथिल्लो भाग, महाभारतको तल्लो भाग
-
विशेषता: तल्लो भागमा छायादार, माथिल्लो भाग चिसो र हिउँ पर्ने; प्रायः पातपतिङ्गर झर्ने।
-
प्रमुख वनस्पति: साल, सल्ला, देवदारु, कटुस, ओखर, गुराँस, पिपल, चिलाउने, बाँस, सिमल, उत्तिस, पलाँस, लाकुरी, चाँप आदि।
-
महत्व: उष्णप्रदेशीय सदाबहार जंगलभन्दा कम गुणस्तरीय मानिन्छ।
(ग) समशीतोष्ण सदाबहार कोणधारी जंगल
-
स्थान: २,१०१ – ३,३५० मि., महाभारतको माथिल्लो भाग र हिमालयको तल्लो भाग
-
विशेषता: वर्षभरि चिसो, हिमपात हुने; पात चुच्चो (कोण जस्तै)।
-
प्रमुख वनस्पति: चाँप, सल्ला, देवदारु, कटुस, धुपी, सिमल, चिलाउने, बाँस, उत्तिस, गुराँस, भोजपत्र आदि।
(घ) लेकाली वनस्पति (घाँसे मैदान)
-
स्थान: ३,३५१ – ५,००० मि.
-
विशेषता: कम तापक्रम, कम वर्षा; अग्ला, मोटा र कडा रुखहरू हुर्कन सक्दैनन्।
-
प्रमुख वनस्पति: गुराँस, निगाले (३,६०० मि. सम्म), माथिल्लो भागमा ठूलो–ठूलो घाँसे फाँट, रंगीबिरंगी बुकीफूल, औषधिजन्य जडीबुटी।
(ङ) शीत मरुभूमिको वनस्पति (टुन्ड्रा प्रकार)
-
स्थान: ५,००० मि. माथि
-
विशेषता: अत्यधिक चिसो, हिउँले ढाकिने; रुख उम्रन सक्दैनन्।
-
वनस्पति: काई, लेउ, झ्याउ मात्र।
