राणाकालपछिको राजनीतिक विकासक्रम

पृथ्वीनारायण शाह गोरखाका राजा हुँदा भारतमा इस्ट इण्डिया कम्पनीको विस्तार भैरहेको थियो। नेपाल भने बाइसे–चौबीसे राज्यहरूमा विभाजित रहँदा आपसी दुश्मनी र युद्धमा संलग्न थियो। यसले राष्ट्रिय एकता र आर्थिक विकासमा बाधा पुर्‍याएको थियो। यस्तो संकटपूर्ण घडीमा पृथ्वीनारायण शाहले राष्ट्र एकीकरणको अभियान सुरु गरे र कूटनीति, रणनीति र युद्धनीतिका माध्यमबाट आधुनिक नेपालको स्थापना गरे।

यद्यपि, सुगौली सन्धिपछि एकीकरणको अभियान रोकियो र राजदरबारमा षड्यन्त्र बढ्न थाल्यो। कोतपर्वपछि जङ्गबहादुरले राणाशासनको सुरुआत गरे। त्यसपछि नेपालको आधुनिक राजनीतिक इतिहास राणाशासनविरुद्धको आन्दोलनबाट सुरु हुन्छ।

वि.सं. २००७ साल असोज ७–८ गते भारतको बैरगनियामा नेपाली कांग्रेसको सम्मेलनले नेपालमा प्रजातन्त्र स्थापनाका लागि सशस्त्र संघर्ष गर्ने निर्णय गर्‍यो। त्यसअनुसार कात्तिक २५ गतेदेखि मातृकाप्रसाद कोइरालाको नेतृत्वमा सशस्त्र आन्दोलन सुरु गरियो। फागुन ४ गते राजा त्रिभुवन स्वदेश फर्किए र ७ गते प्रजातन्त्रको औपचारिक घोषणा भयो।

२००७ देखि २०१७ सालसम्मका प्रमुख घटनाक्रम

१. दिल्ली सम्झौता र २००७ साल फागुन ७ को ऐतिहासिक घोषणा:
नेपालमा राणाशासनको अन्त्य भई प्रजातन्त्रको स्थापना भएको घोषणा गरियो। घोषणाका प्रमुख बुँदाहरू:

जननिर्वाचित संविधानसभाले गणतान्त्रिक संविधान बनाउनेछ।

नयाँ संविधान नबनुन्जेलसम्म ५–५ जना सदस्य रहने गरी राणा र कांग्रेस सम्मिलित अन्तरिम मन्त्रिपरिषद् गठन गरिनेछ।

चैत २० भित्र सबै राजनीतिक बन्दीहरूलाई आममाफी दिइनेछ र खोसिएको सम्पत्ति फिर्ता गरिनेछ।

२. संयुक्त मन्त्रिपरिषद्को विघटन:
राणा र कांग्रेस सम्मिलित उक्त अन्तरिम सरकार नौ महिना मात्र टिक्यो र वि.सं. २००८ साल कात्तिक २५ गते विघटन गरियो।