अग्निपथ योजना: भारतीय सेनाको नयाँ भर्ना योजनाप्रति नेपाली गोर्खाहरूलाई पर्ने असर
दशकौंदेखि नेपालले आफ्ना जातीय गोर्खा सैनिकहरूलाई विशेष सम्झौताअनुसार भारतीय सेनामा भर्ना हुन अनुमति दिँदै आएको छ। गत वर्ष भारतले विवादास्पद नयाँ सेना भर्ती योजना ल्याएपछि दुई छिमेकी देशबीचको सम्बन्धमा तनाव उत्पन्न भएपछि यो अभ्यास अचानक बन्द भएको थियो।
आफ्नो क्रूरता र बहादुरीका लागि प्रसिद्ध गोर्खाहरूले दशकौंदेखि भारतीय र बेलायती सेनाहरूका लागि धेरै युद्धहरू लडेका छन्।
नेपालसँगको शान्ति सम्झौतापछि १८१५ मा ब्रिटिश इस्ट इन्डिया कम्पनीले उनीहरूलाई पहिलो पटक भर्ती गरेको थियो।
सन् १९४७ मा औपनिवेशिक शासनको अन्त्यपछि नेपाल, भारत र बेलायतबीच भएको त्रिपक्षीय सम्झौताले दिल्ली र लन्डनलाई आफ्नो सेनामा गोर्खा भर्ती गर्न जारी राख्न अनुमति दिएको थियो तर गत वर्ष भारत सरकारले अग्निपथ, आफ्ना सैनिकहरूको लागि नयाँ भर्ती योजना घोषणा गरेपछि दिल्लीसँगको व्यवस्था रोकिएको थियो।
अग्निपथ वा पाथ अफ फायरले निश्चित चार वर्षको अवधिमा सिपाहीहरूलाई भर्ती गर्छ। भारतको केन्द्रीय सुरक्षा बलका लागि शीर्ष प्रदर्शन गर्ने २५% मात्रै राखिनेछ। बाँकीलाई लगभग $15,000 (£11,915) को एकमुश्त रकम पेन्सन वा अन्य कुनै पनि क्यारियर लाभहरू बिना छोड्न अनुमति दिइनेछ।
यो नियम गोर्खा सैनिकहरूमा पनि लागू हुन्छ जसले ऐतिहासिक रूपमा भारतीय र बेलायती सेनामा लामो समयसम्म सेवा गरेका छन्।
नेपाली अधिकारीहरू दिल्लीको आकस्मिक निर्णयबाट अचम्ममा परेको बताउँछन्, किनकि उनीहरूलाई सैन्य भर्ती कार्यक्रममा यस्तो महत्त्वपूर्ण परिवर्तनको बारेमा न त जानकारी दिइएको थियो न त परामर्श नै गरिएको थियो।
अधिकांश नेपाली राजनीतिक दलले परिवर्तनको कडा विरोध गरेकाले वर्तमान सरकारलाई सहमतिमा पुग्न झनै कठिन भएको छ ।
नयाँ योजना अघि भारतले हरेक वर्ष आफ्नो गोर्खा रेजिमेन्टमा करिब १ हजार ४०० नेपालीलाई भर्ना गर्दथ्यो।
भारत प्रशासित कश्मीरको भूराजनीतिक रूपमा संवेदनशील क्षेत्र र देशको उत्तरपूर्वी भागहरू सहित हाल भारतीय सेनामा करिब ३५ हजार नेपाली गोर्खाहरू कार्यरत छन्।
नयाँ भर्ती योजनाले आफ्नो रक्षा बजेटको आधाभन्दा बढी खपत गर्ने तलब र पेन्सनमा सेनाको खर्च घटाउने दिल्लीको तर्क छ। छोटो अवधिको सम्झौताले यसको 1.3 मिलियन-बलियो सशस्त्र बलको औसत उमेरलाई पनि कम गर्नेछ।
नेपालका लागि यसले विद्रोहीहरूबाट चर्को जोखिम हुने डर पैदा गर्छ। “चार वर्षको सैन्य लडाई तालिम लिएको व्यक्तिलाई देशको कुनै पनि विद्रोही समूह वा विदेशी भाडामा लिने व्यक्तिले भर्ती गर्न सक्ने खतरा छ,” नेपाली सेनाका इतिहासकार तथा सेवानिवृत्त सैनिक अधिकृत प्रेमसिंह बस्न्यातले भने। सन् २००६ मा समाप्त भएको माओवादीको एक दशक लामो सशस्त्र विद्रोहका कारण नेपालले ठूलो क्षति बेहोर्नुपरेको थियो । भारतबाट फर्केका सबैलाई रोजगारी दिने स्थितिमा नरहेको देशको भनाइ छ। भारतमा पनि नेपाली गोर्खाहरूलाई अल्पकालीन सम्झौताबाट छुट दिन आग्रह गरिएको छ ।
