राजा पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरण अभियानको कालक्रमिक तालिका
|
वि.सं. साल
|
प्रमुख घटना तथा विजय अभियान
|
संक्षिप्त विवरण
|
|---|---|---|
|
१७९९
|
गोरखाको राजगद्दी आरोहण
|
२० वर्षको उमेरमा पिता राजा नरभूपाल शाहको निधनपछि पृथ्वीनारायण शाह गोर्खाका राजा बनेका,
|
|
१८००
|
नुवाकोटमा माथिको पहिलो आक्रमण (पराजय)
|
राजगद्दी सम्हालेलगत्तै नुवाकोट कब्जा गर्ने प्रयास गरेका तर तयारी र सैन्य सामर्थ्य नपुग्दा असफल भएका,
|
|
१८०१ आश्विन १५
|
नुवाकोट विजय
|
व्यापक तयारी, आधुनिक हतियार र छापामार शैली अपनाएर गोर्खाली फौजले नुवाकोटमाथि विजय प्राप्त गरेको; नुवाकोट विजय सामरिक र आर्थिक दृष्टिले अत्यन्तै फलदायी भएपछि पृथ्वीनारायण शाहले यसलाई आफ्नो राजधानी घोषणा गरेका,
|
|
१८११
|
सिन्धुपाल्चोक, चौतारा र नाल्दुम (नगरकोट क्षेत्र) विजय
|
यो क्षेत्रहरुको विजय सामरिक र आर्थिक नाकाबन्दीका दृष्टिले अत्यन्तै महत्वपूर्ण मानिन्छ; यो क्षेत्रहरुको विजयसँगै काठमाडौँ उपत्यकालाई उत्तर-पूर्वी दिशाबाट घेर्न रचिएको एक अत्यन्तै ठूलो सैन्य र कूटनीतिक सफलता,
|
|
|
दोलखा क्षेत्रमा आधिपत्य
|
दोलालघाट-सन्धि भएपछि दोलखाका प्रधान (शासक) हरूले विना कुनै युद्ध पृथ्वीनारायण शाहको आधिपत्य स्वीकार गरेका,
|
|
१८१४ जेठ २८
|
कीर्तिपुर माथिको पहिलो आक्रमण (पराजय)
|
राजा पृथ्वीनारायण शाहका नेपाल एकीकरण अन्तर्गतको सबैभन्दा पीडादायी र लज्जास्पद पराजय; सेनापति काजी कालु पाँडेले वीरगति प्राप्त गरेका; राजा पृथ्वीनारायण शाहपनि आफ्नो ज्यान जोगाएर युद्धक्षेत्रबाट भागेका,
|
|
१८१६
|
शिवपुरी र काभ्रे क्षेत्रमाथिको विजय
|
शिवपुरी र काभ्रेको विजयले काठमाडौँ उपत्यकालाई उत्तर र पूर्वतर्फबाट घेर्न र उपत्यकाको आर्थिक नाकाबन्दीलाई थप प्रभावकारी बनाउन मद्दत पुर्याएको,
|
|
१८१९ भदौ ९
|
मकवानपुर विजय
|
काठमाडौँ उपत्यकाको दक्षिणमा अवस्थित रणनीतिक र आर्थिक रूपले अत्यन्तै शक्तिशाली मकवानपुरको सेन राज्य गोरखा राज्यको अधीनमा आएको,
|
|
१८१९
|
मीर कासिमको सेनासँग युद्ध
|
मकवानपुरको मद्दतमा आएका बङ्गालका नवाब मीर कासिमका सेनालाई गोर्खाली सेनाले पराजित गरेको; यो युद्धमा विजय प्राप्त गरेपछि गोर्खाली सेनाले मीर कासिमको फौजबाट ठूलो संख्यामा आधुनिक बन्दुकहरू, बारुद र अन्य हातहतियारहरू कब्जा गरेको; मीर कासिमको पराजयपछि प्राप्त भएका आधुनिक हतियारहरूको प्रयोग गरी पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खाली सेनालाई थप संगठित र सुदृढ बनाएका; यसै युद्धको परिणामस्वरूप उनले श्रीनाथ, कालिबक्स, सबुज, गोरख र बज्रवाणी गरी पाँचवटा स्थायी सैन्य कम्पनीहरू खडा गरेका,
|
|
१८२१
|
कीर्तिपुर माथिको दोस्रो आक्रमण (पराजय)
|
गोर्खाली सेनाका लागि अर्को एउटा ठूलो सैन्य धक्का र पराजयको रूपमा रहेको; यस दोस्रो लडाइँमा पृथ्वीनारायण शाहका कान्छा भाइ सुरप्रताप शाहले आफ्नो एउटा आँखा गुमाउनुपरेको; पहिलो आक्रमण (वि.सं. १८१४) मा जस्तै यस पटक पनि गोर्खाली सेनाले कीर्तिपुरको अभेद्य किल्ला र त्यहाँका बासिन्दाहरूको कडा प्रतिकारका कारण सफलता प्राप्त गर्न सकेन,
|
|
१८२२ चैत ३
|
कीर्तिपुर विजय
|
प्रत्यक्ष आक्रमणबाट कीर्तिपुर जित्न असम्भव प्रायः देखिएपछि नै पृथ्वीनारायण शाहले आफ्नो रणनीति परिवर्तन गरी कीर्तिपुरलाई चारैतिरबाट घेरेर आर्थिक नाकाबन्दी गर्ने निर्णय गरेका र यसको फलस्वरूप पछि मात्र कीर्तिपुर गोर्खालीहरूको नियन्त्रणमा आएको,
|
|
१८२४ आश्विन २४
|
सिन्धुलीगढीको युद्ध
|
काठमाडौँ उपत्यकालाई गोर्खाली सेनाले चारैतिरबाट नाकाबन्दी गरी घेरेपछि कान्तिपुरका राजा जयप्रकाश मल्ल अत्यन्तै संकटमा परेका; उनले आफ्नो राज्य बचाउनका लागि भारतमा रहेका अंग्रेज (British) शक्तिसँग सैन्य मद्दत मागेका; जयप्रकाश मल्लको गुहार स्वीकार गर्दै अंग्रेजहरूले क्याप्टेन किनलोक (Captain Kinloch) को नेतृत्वमा एउटा शक्तिशाली फौज नेपाल पठाएका; त्यस अंग्रेज सेनालाई गोर्खाली सेनाले रणनीतिक रूपमा पराजित गरेको; यो युद्ध आधुनिक हातहतियारले सुसज्जित, विश्व विजयी अभियानमा हिँडेको ब्रिटिस इस्ट इन्डिया कम्पनीको सेना र घरेलु हतियार बोकेका गोरखाली फौजबीच भएको थियो, जसमा गोर्खालीहरूले अद्भुत रणनीतिक विजय हासिल गरेका,
|
|
१८२५ आश्विन १३
|
कान्तिपुर (काठमाडौँ) विजय
|
राजा पृथ्वीनारायण शाहको नेपाल एकीकरण अभियानमा कान्तिपुर (काठमाडौँ) विजय एउटा निर्णायक र ऐतिहासिक सफलताको रूपमा रहेको; इन्द्रजात्राको दिन कान्तिपुर विजय गरेपछि पृथ्वीनारायण शाहले क्रमशः यसलाई एकीकृत नेपालको राजधानी घोषणा गरेका र हनुमानढोका दरबारबाट शासन सञ्चालन सुरु गरेका,
|
|
१८२५ आश्विन २४
|
ललितपुर (पाटन) विजय
|
कान्तिपुर विजयको केही दिनपछि नै ललितपुर राज्य बिना कुनै ठूलो युद्ध गोरखामा गाभिएको,
|
|
१८२६
|
भक्तपुर विजय
|
कान्तिपुर र ललितपुर विजय भएको करिब एक वर्षपछि वि.सं. १८२६ को मंसिर महिनामा गोर्खाली सेनाले भक्तपुरमाथि पूर्ण विजय प्राप्त गरेको; भक्तपुरको पतनसँगै सिङ्गो काठमाडौँ उपत्यकाको एकीकरण सम्पन्न,
|
|
१८३० र १८३१ क्रमशः
|
चौदण्डी र विजयपुरको विजय
|
तत्कालीन समयमा पूर्वी नेपालको सेन राज्य मकवानपुर, चौदण्डी र विजयपुर गरी तीन राज्यमा विभक्त भएको; गोर्खाली सेनाले वि.सं. १८३० मा चौदण्डीमाथि विजय प्राप्त गरेको र चौदण्डी विजय गरेको एक वर्षपछि अर्थात् वि.सं. १८३१ मा गोर्खाली सेनाले विजयपुरमाथि पनि आफ्नो आधिपत्य जमाएको; पृथ्वीनारायण शाहले चौदण्डी र विजयपुर जस्ता पूर्वका शक्तिशाली सेन राज्यहरूलाई जितेर एकीकृत नेपालको नक्सामा गाभ्ने आफ्नो अठोट पूरा गरेका,
|
|
१८३१, माघ १
|
स्वर्गारोहण
|
आधुनिक नेपालको बलियो जग बसालेर ५२ वर्षको उमेरमा नुवाकोटको देवीघाटमा उनको निधन भएको,
|
