Others

ओजोन तहको बारेमा जान्नपर्ने सम्पूर्ण तथ्यहरु

ओजोन तहको बारेमा जान्नपर्ने सम्पूर्ण तथ्यहरु

All the facts you need to know about the ozone layer

ओजोन तह (Ozone Layer) को आधारभूत तथ्यहरु:

  • परिभाषा: ओजोन (O₃) तीनवटा अक्सिजनका परमाणुहरू मिलेर बनेको एक प्राकृतिक ग्यास
  • वायुमण्डलमा ओजोन अत्यन्तै न्यून मात्रामा पाइन्छ (हावाका प्रति १ करोड (१० मिलियन) अणुहरूमध्ये केवल ३ वटा अणु ओजोनको हुने गरेको,)
  • मापन एकाइ: ओजोनको कुल मात्रालाई डोब्सन एकाइ (Dobson Unit - DU) मा मापन गरिन्छ,
  • औसत मोटाइ: यदि वायुमण्डलमा छरिएर रहेको सबै ओजोनलाई सङ्कलन गरेर पृथ्वीको सतहमा ल्याउने हो भने, यो केवल ३ मिलिमिटर (०.१२ इन्च) बाक्लो वा ३०० DU बराबरको तह मात्र हुने,
  • ओजोन तह मुख्यत वायुमण्डलको समताप मण्डल (Stratosphere) क्षेत्रमा पाइन्छ;
  • पृथ्वीको वायुमण्डलमा रहेको कुल ओजोनको करिब ९०% भाग  समताप मण्डल (Stratosphere) मा पाइन्छ र बाँकी १०% ओजोन पृथ्वीको सतह नजिकको तह अर्थात् क्षोभ मण्डल (Troposphere) मा पाइन्छ,
  • ओजोन तह मुख्यतया पृथ्वीको सतहबाट १५ देखि ३५ किलोमिटर (९ देखि २२ माइल) को उचाइमा रहेको,
  • ओजोन ग्यास (Ozone Gas) को पहिचान: जर्मन-स्विस रसायनशास्त्री क्रिश्चियन फ्रेडरिक शोनबाइन (Christian Friedrich Schönbein) द्वारा; उनले प्रयोगशालामा विभिन्न प्रक्रियाका क्रममा एक अद्वितीय गन्ध आउने ग्यास फेला पारे र ग्रीक शब्द 'ozein' जसको अर्थ 'to smell' बाट यसको नाम 'Ozone' राखेका,
  • ओजोन तह (Ozone Layer) को खोज: फ्रान्सेली भौतिकशास्त्री चाल्र्स फेब्री (Charles Fabry) र हेनरी बुइसन (Henri Buisson)
  • वायुमण्डलमा ओजोनको कुल मात्रा नाप्ने यन्त्र: डब्सन ओजोन स्पेक्ट्रोफोटोमिटर (Dobson Ozone Spectrophotometer); सन् १९२० को दशकमा बेलायती वैज्ञानिक गर्डन डब्सन (Gordon Dobson) द्वारा विकसित,
  • ओजोन तहको महत्त्व र कार्य (Importance and Functions of Ozone Layer)
    • सूर्यबाट आउने अत्यधिक हानिकारक पराबैजनी किरणहरू (Ultraviolet Rays) लाई सोसेर पृथ्वीको सतहसम्म आउन नदिनु यसको मुख्य कार्य
    • यसले छाता जस्तै काम गरी पृथ्वीका सम्पूर्ण चर, अचर, मानव र वनस्पतिको रक्षा गर्ने भएकाले यसलाई "पृथ्वीको सुरक्षा कवच (Earth's protective shield)" वा "पृथ्वीको छाता (Earth's Umbrella)" भनिन्छ,
    • जीवका लागि अत्यन्तै घातक मानिने परावैजनी-सी (UV-C) विकिरणलाई पूर्ण रूपमा अवशोषण गरी पृथ्वीको सतहसम्म आउन दिँदैन,
    • समताप मण्डल (Stratosphere) मा सूर्यको विकिरण सोसेर तापक्रमको सन्तुलन कायम राख्छ जसले गर्दा वायुमण्डलीय परिसञ्चरण प्रक्रिया नियमित भई पृथ्वीको मौसम (Weather) र जलवायु चक्र (Climate Cycle) सुचारु रहन मद्दत पुग्दछ,

परावैजनी किरण (Ultraviolet Rays - UV Rays) को वर्गीकरण र ओजोनको भूमिका:

क्र.सं परावैजनी विकिरणको प्रकार विस्तृत विवरण (प्रकृति, ओजोनको भूमिका र असरहरू)

१.

UV-C
  • यो सबैभन्दा छोटो तरंगदैर्ध्य (Wavelength) भएको र सबैभन्दा उच्च ऊर्जा युक्त विकिरण
  • यो मानव र अन्य सबै जीवका लागि अत्यन्तै घातक
  • ओजोनको भूमिका: ओजोन तहले UV-C विकिरणलाई पूर्ण रूपमा अवशोषण गर्छ, जसले गर्दा यो पृथ्वीको सतहसम्म कहिल्यै आइपुग्दैन,
  • ओजोन निर्माणमा योगदान: सूर्यको यही UV-C विकिरणले समताप मण्डलमा रहेका अक्सिजनका अणु (O₂) लाई विच्छेद गरी परमाणु (O) मा बदल्छ, जुन पछि अन्य अक्सिजन अणुसँग मिलेर ओजोन (O₃) बन्दछ

२.

UV-B
  • यो विकिरणले मुख्यतया सूर्यको जलन (Sunburn) गराउँछ र लामो समयसम्म यसको सम्पर्कमा रहँदा मानव स्वास्थ्य, जनावर र वनस्पतिलाई क्षति पुर्‍याउँछ,
  • ओजोनको भूमिका: ओजोन तहले सूर्यबाट आउने UV-B विकिरणको अधिकांश भाग सोसेर लिन्छ, तर यसको केही अंश पृथ्वीको सतहमा आइपुग्छ,
  • असरहरू: ओजोन तहको क्षयीकरण भएमा पृथ्वीमा UV-B को मात्रा बढ्छ, जसका कारण मानिसमा छालाको क्यान्सर, आँखाको मोतिबिन्दु र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमतामा हानी पुग्छ; यसले बालीनालीको उत्पादन र सामुद्रिक पारिस्थितिक प्रणालीमा पनि नकारात्मक असर पार्छ,

३.

UV-A
  • यो सबैभन्दा कम ऊर्जा भएको परावैजनी विकिरण
  • ओजोनको भूमिका: ओजोन तहले UV-A विकिरणलाई निकै कम मात्रामा मात्र सोस्छ वा खासै प्रभाव पार्दैन,
  • असरहरू: यो विकिरण ओजोन तहबाट सहजै पार भएर पृथ्वीसम्म पुग्छ; यसको धेरै सम्पर्कले छाला समय भन्दा अगावै चाउरी पर्ने (Premature aging) र केही प्रकारका छालाका क्यान्सरहरू हुन सक्छन्,

ओजोन तहको क्षयीकरण (Ozone Depletion):

  • परिभाषा: मानव निर्मित रासायनिक ग्यासहरूको उत्सर्जनका कारण समताप मण्डल (Stratosphere) मा रहेको ओजोनको मात्रा पातलिँदै जानुलाई ओजोन तहको क्षयीकरण अर्थात् Ozone Depletion  भनिन्छ,
  • ओजोन तह पूर्ण रूपमा प्वाल पर्ने नभई यसको घनत्व २०० डब्सन युनिट (DU) भन्दा कम हुनुलाई प्राविधिक रूपमा 'ओजोन प्वाल (Ozone Hole)' भनिन्छ,
  • ओजोन तहको घनत्व २०० डब्सन युनिट (DU) भन्दा तल झरेमा त्यसलाई ओजोन प्वाल मानिन्छ,
  • नाइट्रोजन अक्साइडको प्रतिक्रियाले ओजोन तहलाई हानी पुर्‍याउन सक्ने तथ्य प्रस्तुत: सन् १९७० मा वैज्ञानिक पाल क्रुत्जेन (Paul Crutzen) द्वारा 
  • मानव निर्मित क्लोरोफ्लोरोकार्बन्स (CFCs) ले समताप मण्डलमा पुगेर ओजोन तहलाई नष्ट गरिरहेको भनी विश्वलाई पहिलो पटक सचेत गराउने वैज्ञानिकहरु: शेरउड रोल्याण्ड (Sherwood Rowland) र मारियो मोलिना (Mario Molina) - उनीहरूले CFCs बाट निस्कने एउटा क्लोरिन परमाणुले एक लाख ओजोनका अणुहरूलाई नष्ट गर्न सक्छ भन्ने तथ्य पुष्टि गरेका,
  • "ओजोन प्वाल (Ozone Hole)" को ऐतिहासिक घोषणा: ओजोन क्षयीकरणको सबैभन्दा ठूलो र प्रत्यक्ष प्रमाण सन् १९८५ मा प्राप्त भएको;  बेलायती अन्टार्कटिक सर्वेक्षण (British Antarctic Survey) का वैज्ञानिकहरू (फारम्यान (Joe Farman), ब्रायन गार्ढिनर (Brian Gardiner) र जोनाथन शङ्कलिन (Jonathan Shanklin)) ले अन्टार्कटिकाको 'ह्याली बे (Halley Bay)' केन्द्रबाट गरेको अध्ययनमा त्यहाँको ओजोन तहमा ४०% सम्मको कमी आएको पत्ता लगाएका,
  • ओजोन प्वाल सर्वप्रथम फेला परेको स्थान: अन्टार्कटिका माथि
  • वायुमण्डलीय रसायन विज्ञान, विशेष गरी ओजोनको निर्माण र विनाशको संयन्त्र पत्ता लगाएकोमा सन् १९९५ मा नोबेल पुरस्कारबाट पुरस्कृत वैज्ञानिकहरु: पाल क्रुत्जेन (Paul Crutzen), मारियो मोलिना (Mario Molina) र शेरउड रोल्याण्ड (Sherwood Rowland)
  • ओजोन तहको विनाशमा सबैभन्दा बढी जिम्मेवार तत्व: Chlorofluorocarbons (CFCs)
  • ओजोन विनासक पदार्थहरू (Ozone Depleting Substances - ODSs)
    • Chlorofluorocarbons (CFCs): रेफ्रिजेरेटर, एयर कन्डिसनर र स्प्रे क्यानमा प्रयोग हुने,
    • Halons: आगो निभाउने यन्त्र (Fire Extinguishers) मा प्रयोग हुने,
    • Carbon Tetrachloride (CCl₄): औद्योगिक घोलक (Solvent) का रूपमा प्रयोग हुने,
    • Methyl Chloroform: सफाइ गर्ने तत्वको रूपमा प्रयोग हुने,
    • Hydrochlorofluorocarbons (HCFCs): CFCs को विकल्पका रूपमा आएका तर ओजोनलाई कम मात्रामा हानी गर्ने रसायन
    • Methyl Bromide: कृषिमा किटनाशक (Fumigant) का रूपमा प्रयोग हुने,
  • ओजोन तहको क्षयीकरणका असरहरू:
    • परावैजनी विकिरणको अत्यधिक सम्पर्कले घातक मानिने 'मेलानोमा (Melanoma)' लगायत विभिन्न प्रकारका छालाका क्यान्सरहरूको जोखिम बढाउँछ,
    • यसले आँखामा मोतिबिन्दु (Cataracts) गराउने र दृष्टिमा क्षति पुर्‍याउने मुख्य कारकको रूपमा कार्य गर्दछ,
    • ओजोन क्षयीकरणले मानव शरीरको प्राकृतिक रोग प्रतिरोधात्मक प्रणाली (Immune System) लाई कमजोर बनाउँछ,
    • उच्च स्तरको UV-B ले वनस्पतिहरूको वृद्धि प्रक्रियालाई सुस्त बनाउँछ र तिनीहरूको भौतिक आकारमा परिवर्तन ल्याउँछ,
    • यसले बिरुवाहरूको प्रकाश संश्लेषण (Photosynthesis) प्रक्रियामा हानी पुर्‍याउँछ, जसका कारण बालीनालीको उत्पादन र गुणस्तरमा गिरावट आउँछ,
    • सामुद्रिक खाद्य श्रृंखलाको आधार मानिने 'फाइटोप्लाङ्कटन (Phytoplankton)' परावैजनी किरणका कारण नष्ट हुन्छन्, जसले गर्दा सम्पूर्ण सामुद्रिक जीवन प्रणाली प्रभावित हुन्छ,
    • यसले माछाका फुलहरू, साना माछा, गँगटो र अन्य सामुद्रिक जीवहरूको प्रारम्भिक विकास चरणमा क्षति पुर्‍याउँछ,
    • परावैजनी किरणले गर्दा बाहिरी वातावरणमा प्रयोग हुने प्लास्टिक, रबर, काठ, र पेन्टहरू छिटो खुइलिने, चर्किने र कमजोर हुने हुन्छन्,
    • ओजोन क्षयीकरणले बिरुवाहरूको कार्बन सोस्ने क्षमता घटाउँछ, जसले गर्दा वायुमण्डलमा कार्बन डाइअक्साइडको मात्रा बढ्न गई विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि (Global Warming) लाई थप सहयोग पुग्छ,
    • अन्टार्कटिक ओजोन प्वालले दक्षिणी गोलार्धको वायुमण्डलीय परिसञ्चरण (Circulation) र वर्षाको ढाँचामा परिवर्तन ल्याएको अध्ययनहरूले देखाएका,
    • परावैजनी विकिरणमा हुने परिवर्तनले वायुमण्डलमा हुने रासायनिक प्रतिक्रियाहरूमा प्रभाव पारी तल्लो तहको वायु प्रदूषण (Photochemical Smog) लाई थप जटिल बनाउन सक्छ,

ओजोन तह संरक्षणका प्रमुख अन्तर्राष्ट्रिय प्रयासहरू:

महासन्धि / सन्धि / प्रयास
विस्तृत विवरण र मुख्य तथ्यहरू
१. भियना महासन्धि (Vienna Convention, 1985)
  • प्रकृति: यो ओजोन तह संरक्षणका लागि गरिएको पहिलो "ढाँचा महासन्धि (Framework Convention)"
  • यो गैर-कानुनी (Non-binding) सम्झौता
  • हस्ताक्षर र कार्यान्वयन: यो सन् १९८५ मार्च २२ मा पारित भएको र सन् १९८८ सेप्टेम्बर २२ बाट कार्यान्वयनमा आएको,
  • मुख्य उद्देश्य: ओजोन तहको अवस्थाका बारेमा व्यवस्थित अवलोकन, अनुसन्धान र सूचना आदानप्रदानमा राष्ट्रहरूबीच सहयोग बढाउनु,
  • सदस्यता: यो संयुक्त राष्ट्र संघका सबै सदस्य राष्ट्रहरूद्वारा अनुमोदित भई विश्वव्यापी अनुमोदन (Universal Ratification) प्राप्त गर्ने पहिलो महासन्धि,
  • नेपालको अवस्था: नेपालले १९९४ जुलाई ६ मा यस महासन्धिलाई अनुमोदन गरेको,
२. मोन्ट्रियल अभिसन्धि (Montreal Protocol, 1987)
  • प्रकृति: ओजोन विनासक पदार्थहरू (ODSs) को उत्पादन र खपत नियन्त्रण गर्ने कानुनी रूपमा बाध्यकारी ऐतिहासिक सन्धि
  • यसलाई विश्वको सबैभन्दा सफल वातावरणीय सन्धि मानिन्छ,
  • हस्ताक्षर र कार्यान्वयन: यो सन् १९८७ सेप्टेम्बर १६ मा हस्ताक्षर भई सन् १९८९ जनवरी १ बाट कार्यान्वयनमा आएको,
  • ओजोन दिवस: यसै सन्धिको हस्ताक्षर भएको दिन (सेप्टेम्बर १६) को सम्झनामा हरेक वर्ष सेप्टेम्बर १६ का दिन विश्व ओजोन तह संरक्षण दिवस (International Day for the Preservation of the Ozone Layer) मनाइन्छ,
  • उपलब्धि: यस सन्धिको सफल कार्यान्वयनका कारण हालसम्म करिब ९९% ओजोन विनासक पदार्थहरू (CFCs, Halons, आदि) विस्थापन भइसकेका,
  • वित्तीय संयन्त्र: विकासोन्मुख देशहरूलाई प्रविधि र आर्थिक सहयोग गर्न सन् १९९० मा बहुपक्षीय कोष (Multilateral Fund) को स्थापना गरिएको,
  • नेपालको अवस्था: नेपालले १९९४ जुलाई ६ मा यसलाई अनुमोदन गरेको,
३. किगाली संशोधन (Kigali Amendment, 2016)
  • प्रकृति: मोन्ट्रियल प्रोटोकलमा गरिएको पाँचौं र पछिल्लो संशोधन
  • यो ओजोन प्रोटोकल अन्तर्गत जलवायु संरक्षणका लागि गरिएको पहिलो प्रयास
  • हस्ताक्षर र कार्यान्वयन: सन् २०१६ अक्टोबर १५ मा रुवाण्डाको किगालीमा पारित भई सन् २०१९ जनवरी १ बाट विश्वव्यापी रूपमा लागू भएको,
  • मुख्य लक्ष्य: ओजोन तहलाई हानी नगर्ने तर 'हरितगृह प्रभाव (Green House Effect)' पार्ने HFCs (Hydrofluorocarbons) ग्यासको प्रयोगलाई आगामी ३० वर्षमा ८०% भन्दा बढीले घटाउने,
  • जलवायु फाइदा: यसको पूर्ण कार्यान्वयन भएमा यो शताब्दीको अन्त्यसम्ममा पृथ्वीको तापक्रम वृद्धि ०.३ देखि ०.५ डिग्री सेल्सियस सम्म कम हुने अपेक्षा,
  • नेपालको अवस्था: नेपालले सन् २०२५ अगस्ट ६ मा किगाली संशोधनलाई आधिकारिक रूपमा अनुमोदन गरेको,
  • वैज्ञानिक प्रक्षेपण अनुसार ओजोन तहको पुनरुत्थान भइरहेको छ र यो १९८० अघिको अवस्थामा पुग्न निम्न समय लाग्ने अनुमान;
    • अन्टार्कटिकामा: सन् २०६६ सम्म
    • आर्कटिकमा: सन् २०४५ सम्म
    • बाँकी विश्वमा: सन् २०४० सम्म

Categories

Latest Blogs

Andy Burnham appointed as new UK Prime Minister
Current Affairs

एन्डी बर्नह्याम (Andy Burnham) बेलायतको नयाँ प्रधानमन्त्रीमा नियुक्त

  • Jul 29, 2026
  • 25
New record set for youngest player to score half-century in international cricket
Current Affairs

अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटमा अर्धशतक बनाउने सबैभन्दा कान्छो खेलाडीको नयाँ किर्तिमान कायम

  • Jul 29, 2026
  • 17
Continents and their nickname
Others

महादेश र तिनीहरूको उपनाम

  • Jul 29, 2026
  • 81
The world's 5 major oceans and their deepest points
Others

विश्वका ५ प्रमुख महासागर र तिनका सबैभन्दा गहिरा बिन्दुहरू (Deepest Points)

  • Jul 29, 2026
  • 98
World Tiger Day, 2026 (including updated tiger census data for 2082 B.S.)
Current Affairs

विश्व बाघ दिवस, २०२६ (वि.सं. २०८२ को अद्यावधिक बाघ गणनाको तथ्यांकगत अवस्थापनि समावेश!)

  • Jul 29, 2026
  • 76